(DEFENCE SECURITY ASIA) — Presiden Presidensi Industri Pertahanan Türkiye (SSB) Haluk Gorgun, menolak sekeras-kerasnya spekulasi bahawa program jet pejuang generasi kelima negara itu, KAAN, akan berhadapan kelewatan selepas Kongres Amerika Syarikat menyekat eksport enjin General Electric F110.

Dalam kenyataan yang secara langsung menjawab kebimbangan antarabangsa, Görgün menegaskan bahawa tidak ada “kelewatan” dalam jadual penghantaran KAAN dan mengesahkan bahawa pengeluaran pesawat prototaip KAAN sedang berjalan “pada kelajuan penuh.”

Beliau menekankan bahawa program itu “tidak bergantung sama sekali kepada enjin daripada satu negara,” satu kenyataan yang ditujukan untuk meyakinkan khalayak domestik serta rakan antarabangsa bahawa Ankara tidak akan membenarkan sekatan luar menjejaskan usaha aeroangkasa paling bercita-cita tinggi setakat ini.

Menurut Görgün, semua enjin untuk pesawat prototaip yang diperlukan bagi fasa ujian telahpun dihantar dan kini digunakan untuk menggerakkan siri penerbangan ujian serta penilaian di darat, membolehkan jurutera Turkish Aerospace Industries (TAI) mencapai tonggak pembangunan utama lebih awal daripada jadual.

Beliau mengakui bahawa enjin yang diminta daripada Amerika Syarikat bagi blok pengeluaran awal hanya merupakan keperluan sementara, dengan menyatakan bahawa hanya unit tersebut yang terkesan oleh pertikaian mengenai lesen eksport.

Görgün menekankan bahawa Türkiye telah pun mengenal pasti beberapa saluran bekalan alternatif dan negara rakan untuk memastikan redundansi dalam sumber pendorongan, sekali gus mengurangkan kerentanan strategik akibat pergantungan kepada satu pembekal luar sahaja.

Ketua pertahanan Türkiye itu menambah bahawa secara teknikal masih boleh untuk menggantikan enjin bagi blok pengeluaran awal jika keadaan memerlukan, meskipun langkah tersebut akan memerlukan pengubahsuaian kejuruteraan yang rumit dari segi integrasi, penentukuran prestasi serta proses pensijilan.

Sekatan Enjin F110 Oleh Amerika Syarikat

Beberapa hari sebelum itu, Menteri Luar Türkiye Hakan Fidan mengesahkan bahawa Kongres Amerika Syarikat telah secara rasmi menyekat eksport enjin General Electric F110 yang ditujukan untuk kumpulan pengeluaran awal KAAN.

Langkah luar biasa oleh Kongres itu menekankan lagi keretakan yang semakin melebar dalam NATO dan menyerlahkan ketidakpercayaan mendalam yang telah membayangi hubungan pertahanan AS-Türkiye sejak Ankara memperoleh sistem pertahanan udara jarak jauh S-400 buatan Rusia.

Dalam ucapannya, Fidan menyatakan bahawa Washington telah menghalang pengeluaran lesen eksport untuk enjin F110, menyifatkan tindakan itu sebagai “satu halangan yang disengajakan terhadap aspirasi sah Türkiye untuk menjamin kebebasan pertahanan nasionalnya.”

Beliau mengaitkan keputusan Kongres AS itu dengan pertikaian politik yang lebih luas dalam pakatan, sambil secara terbuka menuduh Washington menggunakan akses kepada teknologi ketenteraan sebagai senjata politik untuk menyekat usaha Ankara mencapai autonomi strategik.

Enjin yang disekat itu amat penting untuk pengeluaran KAAN Blok 0 dan Blok 1, yang dijangka memberi Tentera Udara Türkiye keupayaan operasi awal sebelum pengintegrasian enjin turbofan TF-35000 buatan tempatan dalam dekad akan datang.

Sebagai sebahagian daripada strategi jangka panjangnya, Ankara turut memohon kebenaran bukan sahaja untuk mengimport enjin F110, malah untuk memasang kedua-dua enjin F110 dan F404 secara domestik — satu langkah yang bertujuan mengurangkan kebergantungan, menghasilkan limpahan industri, dan mempercepatkan aspirasi pendorongan buatan tempatan.

Namun, penggubal undang-undang AS menolak cadangan ini dengan alasan kebimbangan keselamatan negara, sensitiviti harta intelek, serta ketidakpercayaan berterusan terhadap kesediaan Ankara untuk sejajar sepenuhnya dengan dasar pertahanan kolektif NATO.

Aspirasi Enjin Tempatan: TF-35000 Sebagai Teras

Görgün turut menggariskan visi jangka panjang Ankara untuk melengkapkan KAAN dengan enjin turbofan TF-35000 buatan tempatan, satu program yang kini sedang berjalan di bawah peta hala tuju teknologi pertahanan nasional.

Ujian darat bagi TF-35000 dijangka bermula pada 2026, menandakan detik penting dalam usaha mencapai kebebasan daripada sistem pendorongan Barat.

Menurut penerbitan dalaman Turkish Aerospace Industries (TAI), Gökvatan, enjin tempatan itu dijadualkan untuk mencapai integrasi penuh dengan KAAN sekitar tahun 2032, sekali gus meletakkan Türkiye antara segelintir negara yang mampu menghasilkan pesawat pejuang halimunan generasi kelima berserta sistem pendorongannya sendiri.

Perjalanan ini akan mengangkat Türkiye ke dalam kelompok strategik yang setaraf dengan Amerika Syarikat dengan enjin F119/F135 bagi F-22 dan F-35, Rusia dengan Saturn Izdeliye 30 untuk Su-57, serta China dengan enjin WS-15 bagi pejuang halimunan J-20.

Dengan membangunkan enjin sendiri, Ankara berhasrat untuk melindungi sektor aeroangkasa negaranya daripada geseran politik serta embargo yang kerap menjejaskan program pertahanannya sebelum ini.

Projek TF-35000 dilihat sebagai tonggak utama bagi aspirasi kemerdekaan industri pertahanan Türkiye, melengkapi usaha sejajar dalam bidang UAV, peluru berpandu, platform laut, dan sistem pertahanan udara buatan tempatan.

Skeptisisme Antarabangsa dan Realiti Strategik

Walaupun Ankara yakin, penganalisis pertahanan bebas tetap menimbulkan persoalan tentang jadual masa yang bercita-cita tinggi bagi TF-35000.

Seorang penganalisis pertahanan terkenal Turki secara terbuka mempersoalkan sama ada Türkiye mampu menghasilkan enjin tempatan yang benar-benar beroperasi sepenuhnya dalam jangka masa yang ditetapkan.

“China, meskipun mempunyai sumber yang luas, mengambil masa beberapa dekad untuk membangunkan enjin jet moden pertamanya sebelum dapat digunakan dalam pesawat pejuang,” katanya di platform X, sambil menegaskan bahawa asas kewangan dan industri Türkiye yang lebih terhad mungkin menghadapi halangan yang sama.

Penganalisis itu menambah bahawa Türkiye “tidak mempunyai kapasiti kewangan, industri atau modal insan seperti China,” sekali gus meningkatkan risiko Ankara berdepan halangan seperti Beijing dalam bidang metalurgi enjin, teknologi bilah turbin, dan ujian kebolehpercayaan jangka panjang.

Beliau turut memberi amaran bahawa pergantungan berterusan terhadap enjin F110 buatan AS untuk kumpulan awal KAAN memberi Washington kelebihan besar dalam rundingan, berpotensi membolehkan AS menekan Ankara pada saat-saat kritikal.

Menurutnya, keadaan ini menyerlahkan kelemahan lama dalam strategi perolehan pertahanan Türkiye — iaitu pergantungan kepada pembekal luar bagi subsistem kritikal, meskipun negara itu cemerlang dalam pembangunan kerangka pesawat, elektronik dan integrasi senjata buatan sendiri.

Isyarat Strategik Kepada Sekutu dan Pesaing

Kenyataan Görgün bahawa “tidak ada kelewatan” dalam program KAAN jelas ditujukan bukan sahaja kepada khalayak domestik tetapi juga kepada rakan antarabangsa, khususnya Indonesia.

Pada Julai 2025, Türkiye menandatangani perjanjian penting dengan Indonesia bagi pembekalan 48 jet pejuang generasi kelima KAAN, dengan nilai dianggarkan sekitar AS$10 bilion (RM44 bilion).

Perjanjian itu, yang diumumkan semasa Pameran Industri Pertahanan Antarabangsa di İstanbul, meletakkan Indonesia sebagai negara Asia Tenggara pertama yang mengoperasikan KAAN, sekali gus mengukuhkan aspirasi Jakarta untuk muncul sebagai kuasa udara utama di Indo-Pasifik.

Menurut agensi berita Türkiye, pengeluaran dan penghantaran jet itu akan dilaksanakan sepanjang tempoh 10 tahun, mencerminkan perkongsian strategik jangka panjang antara Ankara dan Jakarta.

Perjanjian itu turut dimeterai semasa pameran Indo Defence 2025 di Jakarta, salah satu ekspo pertahanan utama rantau ini dan semakin penting sebagai platform diplomasi industri ketenteraan.

Dengan menegaskan kesinambungan jadual KAAN, Ankara menghantar mesej yang jelas kepada Jakarta dan bakal pembeli lain — bahawa pesanan eksport tidak akan terjejas oleh pertikaian enjin dengan Washington.

Görgün turut menambah bahawa pesawat eksport akan dihantar bersama enjin buatan Türkiye, sekali gus memastikan pelanggan luar bebas daripada kebergantungan kepada sistem pendorongan yang dibekalkan AS.

Implikasi Geopolitik dan Strategik

Program KAAN mewakili lebih daripada sekadar pembangunan pesawat baharu; ia adalah alat strategik bagi Türkiye untuk membina peranan bebas dalam pasaran pesawat pejuang generasi kelima yang sangat kompetitif.

Dengan meneruskan jadual asal, Türkiye membuktikan tekadnya untuk menyaingi kuasa Barat dan Timur yang mendominasi pasaran eksport global, termasuk Amerika Syarikat dengan F-35, Rusia dengan Su-57E, serta China dengan J-35 dan J-20.

Bagi Indonesia, perolehan ini menandakan titik perubahan dalam landskap keselamatan Asia Tenggara, mengangkat keupayaan Jakarta mengatasi pesaing serantau seperti Malaysia, Thailand, dan juga Vietnam.

Pembelian itu juga memberikan Indonesia imbangan strategik terhadap program F-35B canggih Singapura dan armada Rafale India, sekali gus mengubah persamaan kuasa udara di Indo-Pasifik.

Dari perspektif Ankara, eksport kepada Indonesia merupakan kemenangan diplomatik besar, yang mengukuhkan lagi kehadiran Türkiye di teater strategik Indo-Pasifik — sebuah wilayah yang kini menjadi medan persaingan utama antara Washington dan Beijing.

Dengan memposisikan KAAN sebagai alternatif lebih mampu milik berbanding F-35, Türkiye berharap dapat menarik lebih banyak pembeli di Asia, Timur Tengah, dan berpotensi di Afrika, sekali gus memperluaskan jangkauan industri pertahanannya.

Ciri-Ciri Teknikal dan Potensi Tempur

KAAN, yang direka oleh Turkish Aerospace Industries, merupakan jet pejuang multirole generasi kelima berkeupayaan halimunan dengan avionik canggih, integrasi sensor, serta keupayaan peperangan elektronik yang menyeluruh.

Pesawat itu dijangka mampu membawa muatan senjata sekitar 10 tan, membolehkan pelbagai misi dilaksanakan termasuk penguasaan udara, serangan pemintasan serta penindasan sistem pertahanan udara musuh.

Sistem sensor KAAN dijangka merangkumi radar Active Electronically Scanned Array (AESA), sistem pencarian dan penjejakan infra merah (IRST), serta integrasi pautan data terkini yang serasi dengan piawaian NATO.

KAAN juga direka untuk membawa pelbagai senjata buatan Türkiye termasuk peluru berpandu udara-ke-udara jarak jauh Gökdoğan, peluru berpandu udara-ke-udara jarak dekat Bozdoğan, serta pelbagai munisi berpandu tepat daripada portfolio TÜBİTAK-SAGE.

Integrasi dengan peluru berpandu jelajah udara-ke-darat SOM-J buatan tempatan akan memberi pesawat ini keupayaan serangan jarak jauh terhadap sasaran bernilai tinggi dan berkubu.

Dengan membangunkan platform yang serasi dengan sistem NATO tetapi tidak bergantung kepada rantaian bekalan Barat, Ankara berhasrat memasarkan KAAN sebagai pilihan strategik serta solusi berdaulat bagi negara-negara yang bimbang dengan sekatan eksport Barat.

Reka bentuknya turut menggabungkan teknik bentuk halimunan, ruang senjata dalaman dan bahan komposit penyerap radar, yang semuanya mengurangkan keratan rentas radar serta meningkatkan kebolehselamatan terhadap sistem pertahanan udara bersepadu moden.

Varian masa depan KAAN dijangka akan menampilkan keupayaan manned-unmanned teaming, membolehkan ia mengawal dron wingman setia dalam operasi serangan dan penguasaan udara yang kompleks.

Jika berjaya, kemampuan ini akan menjadikan KAAN sebagai pengganda kuasa, meningkatkan keberkesanan misi secara dramatik sambil mengurangkan risiko kepada juruterbang manusia.

Selain itu, Ankara juga telah menyatakan bahawa pesawat ini akan serasi dengan senjata tenaga terarah serta senjata hipersonik yang akan datang, memastikan KAAN kekal relevan secara teknologi hingga ke tahun 2040-an.

Persoalan Enjin Dalam Konteks Global

Cabaran pendorongan yang dihadapi KAAN mencerminkan kesukaran sejarah negara-negara lain yang cuba menembusi kelompok eksklusif pengeluar pesawat pejuang generasi kelima.

Program Su-57 Rusia mengalami kelewatan bertahun-tahun akibat kemajuan perlahan dalam pembangunan enjin Izdeliye 30, menyebabkan pesawat pengeluaran awal masih bergantung kepada enjin AL-41F1 yang lebih lama.

Pesawat halimunan J-20 China pula memasuki perkhidmatan dengan enjin buatan Rusia sebelum enjin WS-10 dan WS-15 buatan tempatan layak untuk digunakan secara operasi.

Malah kuasa aeroangkasa mapan seperti Amerika Syarikat turut berdepan kelewatan besar dan lebihan kos dalam pembangunan enjin Pratt & Whitney F135 bagi F-35 Lightning II, menekankan betapa sukarnya menghasilkan enjin turbofan berprestasi tinggi yang boleh dipercayai untuk pesawat halimunan.

Penegasan Türkiye bahawa program KAAN tidak akan ditangguhkan meskipun terdapat ketidakpastian enjin, jelas mencerminkan satu kenyataan berani dan juga satu perjudian strategik.

Secara sejarah, halangan dalam pembangunan enjin terbukti menjadi penghalang terbesar dalam mengekalkan pengeluaran pejuang generasi kelima untuk jangka panjang, sering kali membawa kepada kelewatan jadual dan menjejaskan daya saing eksport.

Metalurgi yang diperlukan untuk menghasilkan bilah turbin yang mampu menahan tekanan haba melampau dalam mod afterburner berterusan masih menjadi antara teknologi paling dirahsiakan dalam bidang aeroangkasa.

Kegagalan menguasai aloi suhu tinggi ini boleh menghadkan nisbah tujahan-berat, daya tahan operasi serta kecekapan halimunan — semua faktor kritikal bagi pesawat generasi kelima.

Dengan meneruskan usaha secara agresif, Ankara berisiko berdepan halangan serupa, namun kejayaan bakal membolehkan Türkiye melonjak ke kelompok eksklusif negara yang berupaya membangunkan sistem pendorongan sendiri.

Jika berjaya, enjin TF-35000 bukan sahaja akan menjamin kebebasan jangka panjang KAAN, tetapi juga membuka peluang bagi Ankara mengeksport pakej pendorongan lengkap, satu keupayaan yang mampu mengubah imbangan pasaran jet pejuang global.

BACA: Kongres Amerika Sekat Eksport Enjin Untuk Jet Pejuang KAAN Turkiye: NATO Berdepan Krisis Baharu

Menentukan Masa Depan Aeroangkasa Türkiye

Dengan menegaskan bahawa “tiada kelewatan” dalam jadual KAAN serta penekanan bahawa projek itu tidak bergantung kepada enjin satu negara sahaja, Türkiye sedang membuat kenyataan yang tegas tentang masa depannya sebagai kuasa aeroangkasa.

Program ini mencerminkan aspirasi strategik Ankara untuk menyertai kelompok pengeluar pesawat pejuang generasi kelima global, sambil menegaskan visi nasionalnya bagi kedaulatan industri pertahanan.

Perjanjian eksport dengan Indonesia bukan sahaja mengesahkan daya tarikan pasaran KAAN, malah mengukuhkan lagi kehadiran Türkiye di Indo-Pasifik, sebuah teater yang semakin sarat dengan persaingan ketenteraan.

Walaupun ada pihak yang meragui realisme jadual pembangunan enjin tempatan, kelajuan berterusan pembangunan KAAN menunjukkan bahawa Türkiye sanggup menanggung risiko demi mencapai kebebasan jangka panjang.

Jika Ankara berjaya mengintegrasikan TF-35000 menjelang awal 2030-an, KAAN berpotensi muncul sebagai pesaing utama bukan sahaja di pasaran serantau tetapi juga di pentas global.

Dalam konteks lebih luas mengenai kuasa udara dan persaingan geostrategik, KAAN lebih daripada sekadar jet pejuang — ia adalah simbol tekad Türkiye untuk mendefinisikan semula kedudukannya dalam hierarki industri pertahanan antarabangsa.

Program ini juga berfungsi sebagai benteng strategik terhadap embargo masa depan, memastikan Türkiye mampu mengekalkan kedaulatan operasi walaupun berdepan tekanan politik atau ketenteraan luar.

Bagi NATO, KAAN membawa peluang dan cabaran — ia boleh meningkatkan keupayaan pakatan, tetapi pada masa sama memperdalamkan perbezaan Ankara daripada rantaian bekalan Barat.

Kejayaan eksport akan menjadi faktor penentu, kerana penjualan kepada negara seperti Indonesia bukan sahaja menjamin kelangsungan kewangan, malah meluaskan pengaruh Türkiye ke rantau yang selama ini didominasi oleh pembekal aeroangkasa Barat dan Rusia.

Jika KAAN mencapai kematangan operasi mengikut jadual, ia akan membuktikan bahawa sebuah kuasa menengah mampu mengatasi halangan struktur dan teknologi untuk mencabar gergasi aeroangkasa mapan.

Akhirnya, kejayaan KAAN akan menentukan sama ada Türkiye mengukuhkan kedudukannya sebagai pemain global jangka panjang dalam penerbangan tempur maju atau kekal sebagai pengeluar serantau yang terikat kepada pergantungan luar. — DEFENCE SECURITY ASIA