(DEFENCE SECURITY ASIA) — Enam pesawat pejuang F-35A Lightning II yang dibina untuk Türkiye masih tersimpan di Amerika Syarikat, menjadikan penyerahan yang tertangguh itu ujian strategik terhadap kemampuan kerjasama NATO mengatasi sekatan keselamatan berkaitan sistem pertahanan udara S-400 Rusia milik Ankara.

Pesawat itu melambangkan keupayaan yang turut dibangunkan industri Türkiye tetapi belum dapat dioperasikan negara berkenaan, ketika pembentukan armada pejuang halimunannya bergantung pada penyelesaian yang mengimbangi perlindungan teknologi Amerika, kedaulatan perolehan Ankara dan implikasi undang-undang pemilikan peralatan ketenteraan Rusia.

Foto yang tersebar pada awal Oktober 2026 dilaporkan memperlihatkan pesawat berkenaan dalam keadaan dipelihara di dalam hangar, namun asal usul serta tarikh rakamannya belum dipastikan, sekali gus mengehadkan penilaian terhadap tahap kelayakan terbang, lokasi sebenar dan perubahan konfigurasi pesawat.

Enam pesawat itu dikenal pasti menerusi nombor siri Türkiye 18-0001 hingga 18-0006, manakala penerbangan latihan terdahulu membuktikan program berkenaan sudah mencapai peringkat pengoperasian pesawat sebelum sekatan politik menghalang peralihannya daripada kemudahan latihan Amerika kepada kekuatan udara Türkiye.

Sumbangan Türkiye kepada program itu, yang sering dinyatakan berjumlah US$1.4 bilion, merangkumi komitmen perkongsian dan kemajuan perolehan yang lebih luas, bukannya harga pembelian khusus bagi enam pesawat tersebut, menyebabkan tuntutan kewangan dan penyerahan pesawat menjadi perkara rundingan yang berkaitan tetapi berbeza dari segi undang-undang.

Presiden Amerika Syarikat, Donald Trump, dilaporkan berkata pada Julai bahawa “Kami tidak mahu mengenakan sekatan terhadap sahabat,” menunjukkan kelonggaran politik terhadap Ankara tanpa membuktikan syarat pengesahan pemindahan F-35 sudah dipenuhi atau penyerahannya mendapat kelulusan undang-undang.

Setiausaha Negara Amerika Syarikat, Marco Rubio, dilaporkan menegaskan pada Oktober bahawa “selagi syarat itu belum dipenuhi, penjualan tidak boleh diteruskan,” sekali gus meletakkan pematuhan undang-undang sebagai penentu, mengatasi kecenderungan presiden atau status Türkiye sebagai anggota NATO.

Kenyataan yang dilaporkan itu masih memerlukan pengesahan bebas, namun perbezaan asasnya jelas kerana kesediaan diplomatik sahaja tidak mencukupi untuk membolehkan penyerahan pesawat, memulihkan penyertaan industri atau mewujudkan skuadron pejuang halimunan yang beroperasi.

Pelan pemulihan Ankara dilaporkan bermula dengan penyerahan pesawat yang tersimpan sebelum diperluas kepada pembelian baharu, penyertaan pengeluaran dan integrasi persenjataan Türkiye, menghubungkan langkah awal yang terhad dengan usaha lebih besar untuk mengembalikan kedudukannya dalam program F-35.

Bagi perancang ketenteraan, persoalan utama melangkaui pemilikan enam pesawat kerana konfigurasi, akses perisian, kemutakhiran kelayakan juruterbang, kapasiti penyelenggaraan dan hubungan dengan rangkaian logistik F-35 menentukan sama ada penyerahan mampu diterjemahkan kepada keupayaan operasi yang berterusan.

Pada penilaian DSA, pertikaian ini memperlihatkan pergantungan dalam penerbangan tempur berteknologi tinggi, apabila keputusan perolehan berdaulat bertembung dengan kawalan perlindungan teknologi pembekal sehingga pesawat yang sudah siap dibina kekal dipelihara tetapi tidak dapat digunakan oleh negara yang menempahnya.

Selagi isu S-400 belum mencapai penyelesaian undang-undang yang diterima, enam pesawat itu kekal sebagai kekuatan udara yang tertangguh, manakala setiap isyarat pemulihan hubungan perlu dinilai berdasarkan pengesahan rasmi, kuasa penyerahan dan keperluan sebenar untuk mengaktifkannya semula.

(BACA): “Jalan Pulang” Turkiye Ke F-35 Tertutup, Rundingan S-400 Dengan UAE Buntu

F-35A dan Jurang Kesiagaan Tempur

Pesawat F-35A pertama Türkiye melalui majlis penyerahan rasmi di kemudahan Lockheed Martin di Fort Worth pada Jun 2018, namun pemindahannya ke Pangkalan Tentera Udara Luke bertujuan menyokong latihan di Amerika Syarikat, bukannya penyerahan fizikal ke wilayah Türkiye.

Mejar Halit Oktay, juruterbang Tentera Udara Türkiye yang berpengalaman mengendalikan F-16, melaksanakan penerbangan pertama juruterbang Türkiye menggunakan F-35 pada Ogos 2018, menandakan kemajuan latihan peralihan yang nilainya bergantung pada penerbangan berterusan, pembangunan tenaga pengajar dan pembentukan skuadron.

Mejar Mustafa Onur Kara menyusul dalam latihan awal itu, sementara pesawat tambahan tiba pada 2019, mewujudkan aliran latihan anggota dan penerimaan pesawat yang masih bergantung pada pangkalan Amerika ketika pertikaian S-400 mengganggu penyertaan Türkiye dalam program berkenaan.

Enam pesawat dengan pengenalan AT-01 hingga AT-06 dikenal pasti sebagai keluaran Lot 10 dan Lot 11 di bawah Pengeluaran Awal Kadar Rendah atau LRIP, dengan konfigurasi asal yang mendahului piawaian perkakasan Technology Refresh 3, yang diperkenalkan mulai Lot 15.

Perbezaan konfigurasi itu tidak bermakna pesawat berkenaan tidak boleh digunakan, tetapi pengaktifannya semula memerlukan persetujuan mengenai tahap keupayaan, pilihan pengubahsuaian serta keserasian perkakasan dengan perisian semasa dan sokongan yang diluluskan.

Maklumat yang tersedia menyenaraikan kemas kini perisian, penyelarasan konfigurasi dan latihan semula sebagai keperluan pengaktifan, namun ketiadaan rekod pemeriksaan, pakej naik taraf yang diluluskan dan jadual pelaksanaan menghalang penetapan tarikh kesiagaan atau kos pengubahsuaian secara pasti.

Penutup pelindung berwarna jingga dan komponen yang ditutup rapat dalam foto berkenaan selaras dengan langkah pemeliharaan, tetapi imej itu tidak dapat mengesahkan perlindungan kakisan dalaman, keadaan enjin, integriti permukaan halimunan atau kelengkapan penyelenggaraan berkala setiap pesawat.

Laporan bahawa pesawat itu disimpan di Pangkalan Tentera Udara Edwards, California, juga perlu dinyatakan dengan berhati-hati kerana lokasi latihan terdahulu dan lokasi penyimpanan kemudian mempunyai fungsi berbeza serta tidak boleh dijadikan bukti yang sama bagi menentukan kedudukan semasanya.

Tempahan pesawat berikutnya yang diperuntukkan kepada Türkiye dilaporkan dibatalkan sebelum pesawat berkenaan dialihkan kepada unit Tentera Udara Amerika Syarikat, namun perkembangan berasingan itu tidak membuktikan enam pesawat asal sudah memasuki perkhidmatan operasi Amerika atau Türkiye.

Perbezaan operasi yang utama ialah antara pesawat yang dipelihara dengan unit tempur lengkap, kerana jumlah kerangka pesawat hanya mencerminkan kemajuan perolehan sedangkan kekuatan yang boleh digunakan memerlukan kru terlatih, sumber penyelenggaraan, perisian diluluskan dan sistem sokongan berfungsi.

(BACA): KEJUTAN S-400: Turkiye Didakwa Jual Semula Sistem Pertahanan Udara Rusia Kepada UAE — Perjanjian Yang Boleh Buka Semula Pintu F-35 Dengan Washington

S-400: Perlindungan Teknologi dan Sekatan Penyerahan

Türkiye disingkirkan daripada program F-35 selepas menerima sistem S-400 Rusia pada Julai 2019, susulan kebimbangan pegawai Amerika bahawa radar sistem berkenaan berpotensi mengumpulkan maklumat mengenai ciri kebolehkesanan pesawat halimunan itu.

Kebimbangan tersebut berkait dengan peluang radar memerhati pesawat berteknologi tinggi, bukannya bukti terbuka bahawa sistem Türkiye sudah menjejaskan teknologi F-35, menjadikan perbezaan antara penilaian risiko dan eksploitasi yang terbukti penting dalam memahami pertikaian ini.

Pemilikan S-400 dan pengoperasian F-35 oleh angkatan tentera negara yang sama menimbulkan persoalan perlindungan teknologi bagi Washington, tetapi maklumat yang tersedia tidak menyediakan bukti teknikal mencukupi untuk mengukur peluang pengumpulan data, pemindahan risikan atau keberkesanan langkah perlindungan.

Seksyen 1245 Akta Kebenaran Pertahanan Nasional bagi tahun fiskal 2020 dikenal pasti sebagai sekatan utama penyerahan F-35, manakala sekatan di bawah Akta Menentang Musuh Amerika Melalui Sekatan atau CAATSA menjadi halangan undang-undang yang berkaitan tetapi berasingan bagi Ankara.

Perbezaan itu penting kerana pemansuhan sekatan CAATSA tidak secara automatik memenuhi syarat penyerahan pesawat, membolehkan kemajuan diplomatik dalam satu bidang berlaku serentak dengan sekatan berterusan terhadap penyerahan enam pesawat atau kelulusan pembelian tambahan F-35.

Syarat yang dinyatakan termasuk Türkiye tidak lagi memiliki S-400, memberikan jaminan yang boleh dipercayai bahawa sistem itu tidak akan diperoleh semula serta memenuhi keperluan pengesahan tambahan, menjadikan pelupusan pemilikan lebih penting daripada sekadar pengisytiharan bahawa sistem tidak diaktifkan.

Surat Jabatan Negara Amerika Syarikat bertarikh 22 Julai dilaporkan menyatakan bahawa “Türkiye masih belum memenuhi syarat ini,” namun teks asalnya tidak disertakan dalam maklumat yang tersedia, sekali gus mengehadkan penilaian bebas terhadap keseluruhan kandungan dan pemakaiannya dari segi undang-undang.

Sokongan presiden boleh menggerakkan rundingan dan mempengaruhi keutamaan politik, tetapi tanpa pengesahan yang didokumenkan, perancang ketenteraan masih belum mempunyai laluan penyerahan yang diluluskan walaupun terdapat kenyataan positif, latihan terdahulu dan sumbangan kewangan Türkiye kepada program itu.

Keraguan dalam Kongres turut dikenal pasti sebagai faktor berterusan, namun skop tindakan menahan kelulusan atau cadangan perundangan tertentu tidak diperincikan, menyebabkan halangan politik itu perlu dibezakan daripada syarat undang-undang khusus yang mengawal penyerahan pesawat.

Pada penilaian DSA, pertikaian S-400 menguji kemampuan rundingan antara sekutu memenuhi tuntutan keselamatan teknologi, kerana keanggotaan NATO mewujudkan dorongan strategik untuk bekerjasama tanpa menghapuskan sekatan pembekal terhadap pesawat sensitif dan sokongan berkaitannya.

(BACA): Israel Tetapkan “Garisan Merah” F-35: Teknologi Kritikal Tidak Akan Dikongsi dengan Turkiye Walaupun AS Luluskan Penjualan

Logistik di Sebalik Keupayaan Halimunan Türkiye yang Tertangguh

Keperluan logistik F-35 menjadikan pengaktifan semula usaha yang membabitkan pelbagai pihak, kerana pesawat yang dipelihara dalam hangar Amerika akhirnya perlu disokong anggota penyelenggaraan Türkiye, latihan, kebenaran perisian dan rangkaian sokongan bagi memastikan kesiagaan armada secara berterusan.

Operational Data Integrated Network atau ODIN, yang menggantikan Autonomic Logistics Information System atau ALIS, merupakan sebahagian daripada rangkaian sokongan itu, menjadikan akses yang diluluskan dan keselarasan konfigurasi keperluan operasi berterusan, bukannya urusan pentadbiran selepas penyerahan semata-mata.

Penyambungan semula pesawat tersimpan kepada sistem sokongan semasa memerlukan persetujuan mengenai konfigurasi dan akses data, sedangkan maklumat yang tersedia belum menjelaskan pengubahsuaian wajib, pilihan tambahan atau keupayaan yang akan diluluskan Washington untuk armada Türkiye.

Latihan juruterbang sebelum penggantungan pada 2019 sahaja tidak membuktikan kelayakan semasa untuk mengendalikan F-35, kerana gangguan itu memisahkan latihan peralihan terdahulu daripada perkembangan pesawat dan perisian berikutnya, menjadikan latihan semula keperluan praktikal yang skopnya belum diperincikan.

Latihan semula anggota penyelenggaraan turut mempengaruhi kadar pembentukan kekuatan operasi, kerana pesawat yang dipelihara hanya boleh kembali terbang melalui pemeriksaan, servis dan sokongan teknikal terselaras, sedangkan tahap kepakaran asal Türkiye yang masih tersedia belum dapat dipastikan.

Latihan di Luke dan Eglin sebelum ini membabitkan puluhan anggota Türkiye, memperlihatkan bahawa keupayaan yang dirancang sudah memerlukan rangkaian institusi pelbagai negara sebelum penggantungan memutuskan hubungan antara penerimaan pesawat dan kesinambungan latihan nasional.

Perundangan tahun fiskal 2020 dilaporkan membenarkan peruntukan sehingga US$30 juta bagi pemeliharaan dan perancangan pengurusan lanjut pesawat, namun had itu tidak menunjukkan jumlah perbelanjaan sebenar, kos naik taraf atau kos akhir pengaktifan operasi oleh Türkiye.

Peruntukan undang-undang berikutnya dilaporkan membenarkan Amerika menggunakan, mengubah suai atau mengoperasikan pesawat tersimpan dengan kelulusan bertulis, tetapi kuasa tersebut tidak membuktikan pesawat berkenaan sudah diubah suai, diterbangkan atau ditempatkan dalam skuadron operasi Amerika.

Status pemilikan menambah kerumitan kerana majlis penyerahan dan keterangan mengenai pemilikan Türkiye wujud bersama bahasa perundangan yang menyebut penguasaan kerajaan Amerika, menghalang kesimpulan pasti mengenai hak milik, pampasan atau kaedah penyerahan tanpa penelitian kontrak dan dokumen undang-undang berkaitan.

Oleh itu, penyelesaian logistik dan undang-undang perlu bergerak seiring kerana persetujuan menyerahkan pesawat tanpa memulihkan rangkaian sokongan akan memberi Ankara pencapaian perolehan yang ketara, tetapi masih meninggalkan ketidakpastian terhadap skala dan kesinambungan keupayaan operasinya.

Penyertaan Semula Industri dan Integrasi Persenjataan SOM-J

Türkiye menyertai program Joint Strike Fighter pada 2002 sebagai rakan Tahap III, menghubungkan rancangan memperoleh sehingga 100 pesawat F-35A dengan penyertaan industri yang diunjurkan bernilai lebih US$12 bilion sepanjang tempoh program menerusi pengeluaran pesawat dan enjin.

Turkish Aerospace Industries membekalkan bahagian tengah fiuslaj, selain menghasilkan panel komposit, pintu ruang persenjataan, saluran kemasukan udara dan pilon, sekali gus mengukuhkan kedudukan industri Türkiye dalam program itu sebelum penyingkirannya menyebabkan tanggungjawab pengeluaran diagihkan kepada pembekal di negara lain.

Ayesaş dikenal pasti sebagai pembekal tunggal paparan panoramik kokpit dan unit antara muka kawalan jauh peluru berpandu, memperlihatkan kepentingan komponen khusus keluaran Türkiye walaupun butiran perjanjian komersial serta proses penggantian pembekalnya tidak diperincikan dalam maklumat yang tersedia.

Syarikat Türkiye yang lain menyumbang perkakasan enjin, komponen gear pendaratan dan sistem pendawaian, menjadikan penyingkiran industri negara itu gangguan komersial serta teknikal merentasi pelbagai subsistem pesawat, dengan kesan yang melangkaui kehilangan kerja pemasangan beberapa pesawat pejuang.

Penyertaan semula syarikat berkenaan memerlukan penilaian kelayakan, pensijilan semula rantaian bekalan dan pemulihan akses maklumat yang dilindungi, bermakna persetujuan politik mengenai penyerahan pesawat boleh membuka rundingan tetapi tidak secara automatik mengembalikan kedudukan industri yang pernah dinikmati pembekal Türkiye.

Pelan empat peringkat yang dilaporkan bermula dengan penyerahan pesawat tersimpan dan pembelian tambahan sebelum pemulihan penyertaan pengeluaran serta integrasi persenjataan Türkiye, namun belum terdapat pengesahan dalam maklumat yang tersedia bahawa Washington sudah meluluskan urutan atau pelaksanaannya secara rasmi.

Angka perolehan yang dilaporkan merangkumi kira-kira 30 pesawat F-35A tambahan hingga hasrat mendapatkan sekitar 40 pesawat, menyebabkan jumlah itu belum boleh dianggap sebagai struktur kekuatan yang dimuktamadkan, komitmen pembelian yang ditandatangani atau pakej eksport Amerika yang diluluskan.

Peluru berpandu kruis SOM-J disebut sebagai antara keutamaan integrasi dalam pelan berkenaan, menghubungkan minat Türkiye terhadap pesawat halimunan dengan persenjataan serangan buatan sendiri, sementara kelulusan teknikal, ujian, pengesahan perisian dan penggunaannya dalam armada lebih luas masih belum diperincikan.

Pada penilaian DSA, integrasi persenjataan mempunyai nilai strategik kerana menghubungkan akses kepada pesawat dengan pilihan serangan yang boleh digunakan, namun maklumat tersedia belum mengesahkan konfigurasi SOM-J yang diluluskan untuk F-35, kesiagaan operasi atau penggunaannya yang dibuktikan melalui pesawat berkenaan.

Rundingan industri yang lebih luas itu membawa kepentingan melangkaui usaha mendapatkan semula nilai pelaburan terdahulu, kerana pembelian pesawat, akses pengeluaran dan integrasi persenjataan masing-masing membentuk pergantungan masa depan Türkiye terhadap program berkenaan melalui keperluan teknikal serta kelulusan yang berbeza.

Postur Ketenteraan dan Isyarat Strategik

Kenyataan Trump yang dilaporkan pada Julai menggambarkan Türkiye sebagai sekutu yang wajar dipertimbangkan semula, manakala Presiden Recep Tayyip Erdoğan dilaporkan menyebut lima pesawat yang pernah dijanjikan, berbeza daripada enam pesawat tersimpan yang menjadi tumpuan pertikaian.

Perbezaan angka itu tidak menentukan hasil rundingan, tetapi menunjukkan mengapa kenyataan politik tidak boleh menggantikan dokumen penyerahan khusus bagi setiap pesawat, terutama apabila identiti, aturan pemilikan dan kelulusan pengurusan setiap kerangka mempengaruhi pakej penyerahan awal.

Amaran Setiausaha Negara Amerika Syarikat, Marco Rubio, bahawa penyerahan keseluruhan boleh mengambil masa “bertahun-tahun lamanya” memperkukuh perbezaan antara membuka semula laluan perolehan dengan membentuk kekuatan operasi, namun belum terdapat jadual diluluskan yang menyokong ramalan penyerahan secara tepat.

Menteri Luar Türkiye, Hakan Fidan, dilaporkan mengutamakan enam pesawat tersimpan dalam perbincangan, menjadikannya langkah awal yang berpotensi membawa kesan politik lebih besar daripada sumbangan operasi segera sekiranya tidak disertai latihan berterusan, sokongan dan komitmen perolehan lebih luas.

Antara pilihan penyelesaian pertikaian S-400 yang dilaporkan ialah pemindahan kepada negara ketiga, dengan Emiriah Arab Bersatu kerap disebut, namun tiada urus niaga selesai diperincikan yang membuktikan Ankara sudah melepaskan pemilikan atau memperoleh kelulusan penyerahan F-35.

Menteri Luar Rusia, Sergey Lavrov, dilaporkan memberi isyarat bahawa pemindahan boleh diterima jika penerimanya negara sahabat dengan jaminan terhadap pemindahan seterusnya, menjadikan sebarang aturan negara ketiga tertakluk kepada syarat Rusia, keperluan Amerika dan pertimbangan politik Türkiye.

Cadangan penyimpanan yang dipantau atau penjagaan bersama mungkin dapat mengasingkan sistem itu daripada penggunaan operasi, tetapi kecukupannya dari segi undang-undang masih belum dipastikan kerana sekatan penggunaan tidak semestinya bermakna Türkiye tidak lagi memiliki S-400 sebagaimana dikehendaki syarat penyerahan.

Kebimbangan serantau membabitkan Greece dan Israel turut disebut, namun ketiadaan pendirian rasmi yang diperincikan menghalang penilaian terhadap tahap pengaruhnya atau kesimpulan bahawa kedua-dua negara mempunyai kuasa veto terhadap penyerahan pesawat dan penyertaan semula Türkiye dalam program F-35.

Bagi pemerhati Indo-Pasifik dan negara pembeli lain, penilaian DSA ialah kes ini menunjukkan akses kepada pesawat pejuang canggih bergantung pada keselarasan berterusan antara perlindungan teknologi, pilihan peralatan, hubungan industri dan kebenaran sokongan, termasuk selepas pesawat siap dibina.

Petunjuk penentu ialah penyelesaian pemilikan S-400 yang diterima, pengesahan rasmi yang didokumenkan, kelulusan penyerahan setiap pesawat dan pakej pengaktifan semula yang boleh dilaksanakan, kerana gabungan itu diperlukan untuk mengubah enam F-35A Türkiye daripada simbol rundingan kepada kekuatan operasi yang disokong sepenuhnya.