(DEFENCE SECURITY ASIA) — Malaysia mengaitkan pengukuhan pertahanan Sabah dengan risiko limpahan konflik merentasi Selat Balabac, apabila pembangunan kemudahan Filipina yang membenarkan akses tentera Amerika Syarikat secara bergilir berpotensi membawa kegiatan ketenteraan lebih hampir ke wilayah negara ketika konfrontasi serantau.

Menteri Pertahanan, Datuk Seri Mohamed Khaled Nordin, menegaskan pembangunan ketenteraan di Balabac bukan ancaman langsung, sebaliknya kedudukannya yang dekat dengan Sabah menimbulkan kebimbangan kerana pertempuran terhad sekalipun boleh memberi kesan kepada Malaysia.

Khaled memberi amaran bahawa “kesannya boleh melimpah ke Malaysia”, sekali gus meletakkan kesiapsiagaan menghadapi kemungkinan konflik sebagai keutamaan Kuala Lumpur, sambil mengiktiraf hak Manila memperkukuh pertahanannya melalui kerjasama dengan Amerika Syarikat.

Balabac terletak kira-kira 50 kilometer dari Pulau Banggi dan Pulau Balambangan, manakala Kudat berada sekitar 120 kilometer daripadanya, menjadikan kompleks yang sedang dibangunkan itu berhampiran laluan utara Sabah serta penghubung antara Laut China Selatan dengan Laut Sulu.

Perubahan strategik itu bertumpu pada landasan sepanjang kira-kira 3,000 meter, kemudahan pendaratan laut yang dipertingkat dan kawasan persiapan operasi untuk menerima pesawat, bekalan atau pelancar bergerak, namun pembinaan belum selesai serta perairan cetek mengehadkan keupayaan menyokong penempatan lebih besar.

Latihan penembakan sementara M142 HIMARS ketika Balikatan pada 2 Mei 2026 membuktikan keupayaan membawa pelancar ke darat sebelum berundur, tetapi penggunaan roket latihan berjarak pendek, bukannya senjata antikapal operasional, mengehadkan kesimpulan mengenai kemampuan tempur yang ditunjukkan.

Langkah yang dicadangkan Malaysia menggabungkan penambahan unit darat, artileri lebih berat, radar pesisir, pengawasan udara dan sokongan maritim bagi membentuk pertahanan berlapis yang meningkatkan kesiapsiagaan setempat, tanpa cuba menyamai kemampuan hasil kerjasama pertahanan Filipina dengan Washington.

Penekanan itu turut memberi kepentingan praktikal kepada sasaran lama penempatan anggota pada nisbah 50:50 antara Semenanjung dengan Sabah dan Sarawak, walaupun angka yang tidak selaras dalam maklumat tersedia menghalang pengiraan tepat kekuatan tambahan yang diperlukan.

Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim, mengakui jurang kemampuan itu pada Ogos dengan menegaskan “keupayaan asas pertahanan kita mesti diperkukuh”, sambil mengaitkan keperluan infrastruktur Sabah dengan Balabac, tuntutan wilayah Filipina yang belum selesai dan persaingan Amerika Syarikat-China.

Kebimbangan politik berkenaan tidak membuktikan Filipina mempunyai niat bermusuhan, terutama apabila pemimpin Malaysia menyifatkan hubungan dua hala sebagai baik dan mengiktiraf kerjasama pertahanan Manila, namun menjelaskan kepentingan pembangunan berhampiran itu terhadap keselamatan Sabah.

Bagi perancang pertahanan, persoalan utama ialah seberapa pantas akses bergilir boleh diterjemahkan kepada kehadiran operasi melalui lapangan terbang dan tanjakan pendaratan, serta sama ada sistem pengawasan dan pasukan tempatan Malaysia mampu menilai kegiatan itu sebelum sesuatu insiden meningkat.

Balabac menjadi ujian terhadap tempoh amaran awal, daya tahan logistik dan komunikasi diplomatik, dengan kesan serantaunya bergantung pada aset yang ditempatkan, kemudahan sokongan yang disiapkan serta keputusan ketika krisis, bukannya andaian mengenai pangkalan peluru berpandu kekal Amerika Syarikat.

(KLIK): Balabac: Pulau Strategik Yang Mengubah Imbangan Kuasa Laut China Selatan

Landasan dan Tanjakan Laut Balabac Ubah Keupayaan Penempatan Tentera

Lapangan terbang dwiguna Catagupan meliputi kawasan seluas 300 hektar dengan landasan yang disifatkan sesuai untuk pesawat kategori Airbus, namun nilai ketenteraannya bergantung pada kemudahan sokongan, pesawat yang tersedia dan jenis misi yang dilaksanakan.

Projek itu bermula melalui perjanjian pada 2018 antara pihak berkuasa Palawan dengan Tentera Udara Filipina, diikuti pembinaan sekitar 2019, menunjukkan pembangunan landasan mendahului penyertaan Balabac dalam rangkaian akses Perjanjian Kerjasama Pertahanan Dipertingkat (EDCA) pada 2023.

Kemajuan pembinaan dilaporkan meningkat daripada 41 peratus pada Oktober 2020 kepada 89 peratus menjelang Julai 2024, tetapi pentauliahan rasmi belum selesai ketika Balikatan 2026, memperlihatkan perbezaan antara landasan yang boleh digunakan dengan pangkalan operasi yang mempunyai sokongan lengkap.

Perbezaan itu penting kerana landasan boleh menerima ketibaan awal tanpa menjamin penerbangan operasi berterusan, yang turut memerlukan bahan api, penyelenggaraan, komunikasi dan penginapan, sekali gus menjadikan kemudahan sokongan belum siap sebagai kekangan terhadap operasi udara jangka panjang.

Pangkalan Tentera Laut Narciso del Rosario sedang dinaik taraf dengan jeti atau tambak lebih besar, tanjakan pendaratan dan kawasan persiapan operasi, dengan tanjakan diberi keutamaan untuk memunggah kenderaan berat, bekalan kejuruteraan, bahan api serta pelancar bergerak terus daripada kapal pendarat.

Setiausaha Pertahanan Filipina, Gilberto Teodoro, menggariskan pembangunan kompleks udara dan laut yang bersambung selepas pemerolehan tanah tambahan bagi menghubungkan pengangkutan udara, pengangkutan laut, pemerintahan, pengawasan dan logistik serta merapatkan kemudahan penerimaan dengan sokongan pasukan.

Perancangan gudang, berek, bangunan pemerintahan dan kawalan serta menara antena menunjukkan keperluan logistik melangkaui kemudahan pendaratan, namun maklumat tersedia tidak memperincikan tarikh siap, kapasiti penyimpanan atau jumlah anggota yang diperlukan untuk mengendalikan kemudahan berkenaan.

Akses pelabuhan kekal sebagai kekangan penting kerana sekurang-kurangnya satu lokasi tentera laut terlalu cetek untuk frigat baharu Filipina, menyebabkan kebolehan menerima kapal pendarat tidak boleh dianggap sebagai bukti kemampuan menyediakan tambatan atau sokongan lengkap bagi kapal tempur lebih besar.

Angka sebahagian pembiayaan sebanyak US$3.1 juta bagi kerja berkaitan landasan dan US$5.5 juta bagi komponen tentera laut tidak menggambarkan kos keseluruhan kompleks, manakala peruntukan EDCA lebih luas melibatkan pelbagai lokasi Filipina tanpa pecahan khusus yang lengkap untuk Balabac.

Penilaian DSA ialah gabungan akses udara dan laut memperluas pilihan penempatan tentera, tetapi nilai operasi Balabac bergantung pada kadar pemindahan anggota dan bekalan, kapasiti sokongan serta penyempurnaan infrastruktur, menjadikan prestasi logistik lebih penting daripada panjang landasan semata-mata.

(KLIK): HIMARS di Ambang Sabah: Pembangunan Balabac Cetus Implikasi Strategik Kepada Malaysia

Demonstrasi HIMARS Buktikan Mobiliti, Namun Keupayaan Tempur Masih Terhad

Pada 2 Mei 2026, sebuah pelancar M142 HIMARS Amerika Syarikat daripada Batalion Ke-5, Rejimen Artileri Medan Ke-3 dipunggah daripada kapal pendarat besar kelas Runnymede di Balabac, membuktikan laluan praktikal untuk membawa kelengkapan pasukan ekspedisi melalui pengangkutan laut.

Pelancar itu melepaskan sebutir roket latihan M28A1 berjarak pendek ke arah sasaran maritim simulasi sebelum dibawa keluar menggunakan kaedah pengangkutan sama, menunjukkan urutan penempatan ketika latihan tanpa membuktikan kehadiran operasi berterusan atau simpanan peluru berpandu tempur di pulau berkenaan.

Perbezaan jenis amunisi itu penting kerana latihan tersebut tidak menggunakan GMLRS, ATACMS atau munisi antikapal, maka penembakan berkenaan tidak membuktikan jarak serangan operasi, kemampuan memusnahkan kapal atau kesiapsiagaan Balabac melaksanakan serangan maritim ketika konflik.

Setiausaha Tentera Darat Amerika Syarikat, Dan Driscoll, menyifatkan kegiatan itu sebagai demonstrasi daya cegah dan keselamatan Selat Balabac, namun isyarat politik berkenaan perlu dibezakan daripada bukti ketenteraan yang hanya menunjukkan pemunggahan, penembakan latihan dan pengunduran berjaya.

Latihan berasingan melibatkan Amerika Syarikat, Filipina dan Australia di Catagupan mensimulasikan penawanan serta penguasaan lapangan terbang, menguji keupayaan mendapatkan dan mempertahankan infrastruktur yang boleh digunakan untuk membawa masuk pasukan susulan serta bekalan ke kawasan operasi.

Gabungan kegiatan itu menunjukkan konsep ekspedisi yang mengutamakan akses sementara dan pergerakan, tetapi maklumat tersedia tidak menetapkan tempoh penempatan, aturan pengisian semula, hubungan sistem penyasaran atau jumlah sokongan yang diperlukan untuk penembakan tempur berulang dari Balabac.

Pelancar bergerak boleh menukar lokasi, tetapi daya tahan operasinya tetap bergantung pada penghantaran amunisi, bahan api, penyelenggaraan dan komunikasi, menyebabkan penyebaran aset mengurangkan sebahagian risiko dikesan sambil meningkatkan keperluan pengangkutan antara kedudukan penembakan.

Dari sudut analisis, langkah balas berpotensi menumpukan gangguan terhadap pengawasan, rangkaian penyasaran atau bekalan semula kerana ketibaan pelancar sahaja tidak membuktikan kemampuan menyekat operasi laut pihak lawan, namun maklumat tersedia tidak mengenal pasti tindak balas khusus atau langkah balas yang telah disahkan keberkesanannya.

Maklumat tersedia tidak menunjukkan bukti awam mengenai penempatan kekal HIMARS, Typhon, NMESIS, BrahMos, unit penerbangan Amerika Syarikat atau stok peluru berpandu di Balabac, manakala kemunculan pelancar canggih di lokasi lain di Filipina tidak membuktikan kehadirannya di pulau itu.

Implikasi ketenteraan jangka panjang terletak pada akses kepada rangkaian infrastruktur yang boleh menerima sistem lain pada masa depan, sementara dakwaan mengenai liputan serangan semasa mesti berpandukan senjata dikenal pasti, penempatan sebenar dan sokongan penyasaran terbukti, bukannya imej latihan semata-mata.

(KLIK): Amerika–Filipina Simulasi Serangan BrahMos Terhadap Kapal Perang China

Pengukuhan Pertahanan Sabah Utamakan Kesiapsiagaan dan Daya Tahan Operasi

Kenyataan Khaled pada 3 Oktober mengaitkan sasaran penempatan anggota pada nisbah 50:50 dengan usaha mengurangkan kebergantungan Malaysia Timur terhadap pasukan bantuan, kerana konfrontasi berhampiran mungkin memerlukan tindak balas sebelum ketibaan anggota tambahan dari Semenanjung.

Beliau menyatakan dua pertiga anggota Angkatan Tentera Malaysia ditempatkan di Semenanjung dan satu pertiga di Sabah serta Sarawak, dengan kira-kira 20,000 anggota aktif di kedua-dua negeri itu, namun kenyataan terdahulu menggunakan kategori pasukan dan asas pengiraan berbeza.

Kenyataan Oktober 2025 pula merujuk sasaran penempatan Tentera Darat, dengan 20,000 anggota di Sabah sahaja daripada keseluruhan 130,000 anggota, menyebabkan angka itu tidak boleh digabungkan dengan statistik Angkatan Tentera Malaysia yang disebut kemudian untuk mengira keperluan pemindahan.

Langkah khusus merangkumi pemindahan sebuah rejimen kavalri dari Semenanjung ke Sabah serta penambahan kekuatan setiap dua briged daripada tiga kepada empat batalion, yang akan meningkatkan kehadiran pasukan darat walaupun jumlah anggota dan tahap kesiapsiagaan akhirnya belum diperincikan.

Penambahan batalion boleh memperluas kekuatan bagi keselamatan wilayah dan tugas menghadapi kemungkinan krisis, tetapi keberkesanannya bergantung pada latihan, ketersediaan kelengkapan serta kapasiti sokongan kerana pertambahan unit tidak semestinya menghasilkan peningkatan setara dalam kekuatan tempur yang boleh dikerahkan.

Cadangan penubuhan rejimen artileri 155 mm bagi menggantikan susunan meriam 105 mm sedia ada akan memperkukuh kuasa tembakan setempat, namun maklumat tersedia tidak memperincikan amunisi, jarak disahkan atau sistem penyasaran yang membolehkan keupayaan itu disifatkan sebagai langkah menangkis HIMARS.

Empat radar pesisir tambahan dirancang bagi sektor Ops Pasir di Lahad Datu, Kudat, Sandakan dan Semporna untuk memperluas pengawasan, tetapi prestasi sensor, kaedah penyepaduan serta jadual pelaksanaannya belum diperincikan dalam maklumat tersedia.

Penggantian pangkalan laut statik Tun Sharifah Rodziah berhampiran Semporna dengan platform bergerak selepas tamat hayat perkhidmatannya berpotensi meningkatkan fleksibiliti sokongan maritim, namun reka bentuk, daya tahan dan kapasiti platform baharu belum dinyatakan untuk membolehkan penilaian operasi terperinci.

Penambahan formasi darat dan artileri lebih berat turut meningkatkan keperluan penginapan, penyimpanan amunisi, penyelenggaraan serta pengangkutan, menjadikan sokongan logistik penentu sama ada pertambahan kekuatan mampu mengekalkan operasi ketika tekanan berpanjangan di laluan maritim Sabah.

Penegasan Khaled bahawa kesiapsiagaan itu “tidak ditujukan terhadap Filipina, Amerika Syarikat, China atau mana-mana negara lain” meletakkan langkah berkenaan sebagai usaha memperkukuh daya tahan, dengan keberkesanannya bergantung pada infrastruktur lengkap dan sokongan pasukan, bukannya nisbah penempatan semata-mata.

Radar Pesisir dan Dron ANKA Perkukuh Amaran Awal

Radar pertahanan udara jarak jauh yang dirancang di Pulau Layang-Layang serta dron altitud sederhana ANKA yang beroperasi dari Labuan menambah keupayaan pengawasan Malaysia, meluaskan tumpuan daripada pengukuhan pasukan darat kepada pemantauan kegiatan udara dan maritim di kawasan pertikaian berhampiran Malaysia Timur.

Radar pesisir, pengawasan udara dan pemasangan di Layang-Layang memenuhi keperluan pemantauan berbeza, tetapi maklumat tersedia belum membuktikan kewujudan rangkaian sensor bersepadu, menjadikan penyelarasan pemerintahan serta pertukaran maklumat sebagai keperluan operasi, bukannya ciri program yang telah disahkan.

Bagi Sabah, pengesanan lebih baik penting untuk membezakan latihan rutin, pergerakan pengangkutan dan penumpuan aset luar biasa, kerana kemudahan yang mempercepat ketibaan pasukan boleh memendekkan masa membuat keputusan walaupun tiada penempatan senjata kekal disahkan di lokasi berhampiran.

Pengawasan maritim berterusan boleh membantu menjejaki kegiatan antara Laut China Selatan dengan Laut Sulu, namun liputannya bergantung pada ketersediaan dron, ketahanan terhadap cuaca, keutuhan komunikasi dan tempoh operasi, sementara angka prestasi bagi penempatan Malaysia berkenaan tidak diperincikan.

Bahagian sempit dan bahaya terumbu di Selat Balabac Utara menyalurkan pergerakan kapal melalui laluan lebih mudah dijangka, memberikan kelebihan geografi untuk pengawasan yang tetap bergantung pada kedudukan sensor, kesinambungan pemantauan dan ketepatan mengenal pasti kontak ketika trafik padat.

Kesedaran situasi lebih baik tidak dengan sendirinya menghalang limpahan konflik kerana pengesanan mesti disusuli keputusan tepat pada masanya serta pasukan yang sedia bertindak, menghubungkan pelaburan sensor Malaysia dengan kekuatan tempatan, sokongan maritim dan komunikasi ketika krisis.

Khaled memberi amaran pada Ogos bahawa pertambahan aset dalam ruang geografi terhad meningkatkan kemungkinan “salah perkiraan, salah faham”, dengan kepadatan interaksi menjadi faktor risiko peningkatan ketegangan tanpa membuktikan niat bermusuhan mana-mana negara atau bahawa insiden pasti berlaku.

Penilaian itu menunjukkan komunikasi perlu bergerak seiring dengan pengawasan kerana pergerakan pelancar atau pesawat sahaja tidak mendedahkan niat, manakala andaian berdasarkan maklumat penjejakan tidak lengkap boleh memburukkan salah faham yang dikenal pasti pemimpin Malaysia sebagai kebimbangan keselamatan.

DSA menilai Balabac berpotensi memendekkan tempoh amaran awal dengan menyediakan lebih banyak kemudahan sebelum ketibaan pasukan ekspedisi, tetapi ketiadaan ukuran masa penempatan dan penanda aras tindak balas Malaysia menghalang pengiraan sejauh mana tempoh itu boleh berkurang.

Matlamat praktikalnya ialah gambaran operasi lebih jelas yang disokong pasukan tempatan bersiap siaga, dengan sensor pesisir, pengawasan udara dan pemerintahan maritim saling melengkapi melalui penyelarasan, bukannya pertambahan radar atau pesawat di Malaysia Timur semata-mata.

Akses EDCA Tingkatkan Pertaruhan Strategik Serantau, Tanpa Bukti Pangkalan Kekal

Balabac ialah satu daripada empat lokasi yang ditambah kepada EDCA pada 2023, menjadikan keseluruhan rangkaian Filipina sembilan lokasi, dengan perjanjian itu membenarkan akses Amerika Syarikat secara bergilir, sokongan pembinaan, latihan dan penyimpanan awal kelengkapan tanpa mengubah pemilikan serta kawalan Filipina.

EDCA tidak mewujudkan pangkalan kekal Amerika Syarikat dan melarang senjata nuklear, manakala Presiden Ferdinand Marcos menyatakan lokasi berkenaan tidak akan menyokong tindakan ofensif, namun jaminan politik itu perlu dibezakan daripada bukti mengenai penggunaannya dalam sesuatu krisis.

Penjelasan Teodoro bahawa pangkalan tentera laut itu bertujuan mencegah pengawasan asing di laluan antarabangsa menerangkan rasional rasmi Filipina, tetapi tidak mengenal pasti penempatan masa depan atau membuktikan cara kompleks siap kelak akan digunakan ketika konfrontasi.

Kedudukan Balabac sekitar 260 kilometer dari Terumbu Mischief yang dikuasai China memberikan kepentingan strategik terhadap tenggara Kepulauan Spratly, namun jarak geografi sahaja tidak membuktikan liputan senjata, kebolehlaksanaan penyasaran atau rancangan operasi Amerika Syarikat dan Filipina terhadap terumbu berkenaan.

Bagi perancang ketenteraan China, kemungkinan tambahan aset pengawasan atau pasukan bergerak memasuki kawasan melalui infrastruktur selatan Filipina boleh merumitkan perancangan, tetapi maklumat tersedia tidak menunjukkan tindak balas penempatan atau penilaian rasmi mengenai perubahan rancangan Beijing.

Malaysia berdepan cabaran berbeza kerana kedekatan dengan Sabah mendedahkannya kepada kemungkinan kesan konfrontasi antara pihak lain, menjadikan kesiapsiagaan tempatan penting walaupun Kuala Lumpur tidak menganggap Balabac sebagai ancaman langsung atau terlibat dalam pertikaian yang mencetuskan konflik.

Pemerhatian Anwar bahawa kawasan itu menjadi “tumpuan ketegangan antara dua kuasa besar, Amerika Syarikat dan China” meletakkan pembangunan pertahanan Sabah dalam konteks persaingan serantau, sementara pengakuan mengenai kemampuan terhad Malaysia mengarah kepada penambahbaikan terpilih mengikut keperluan dan sumber.

Tuntutan Filipina terhadap Sabah yang belum selesai kekal sebagai kebimbangan politik disebut Anwar, tetapi hubungan dua hala yang baik dan pengiktirafan Malaysia terhadap pilihan kerjasama pertahanan Manila bermakna isu itu tidak membuktikan pembangunan Balabac ditujukan terhadap wilayah Malaysia.

Sasaran Malaysia meningkatkan perbelanjaan pertahanan kepada 1.5 peratus daripada Keluaran Dalam Negara Kasar menjelang 2030 memberikan konteks dasar lebih luas, namun tiada peruntukan tambahan Sabah dalam dolar AS yang disahkan dalam maklumat tersedia untuk menilai kemampuan pembiayaan, keutamaan dan jadual pelaksanaan.

Implikasi strategiknya ialah pembangunan kemudahan akses ketenteraan semakin mempengaruhi keperluan kesiapsiagaan Malaysia, dengan kepentingan masa depan Balabac bergantung pada kapasiti logistik, penempatan bergilir dan keputusan ketika krisis, sementara daya tahan Sabah memerlukan pasukan yang mampu mengekalkan operasi, pengawasan serta komunikasi diplomatik.