KF-21 “Boramae” Tembusi Pasaran Global: Korea Selatan Eksport Pesawat Pejuang ke Indonesia, Ubah Keseimbangan Kuasa Udara Indo-Pasifik

(DEFENCE SECURITY ASIA) — Korea Selatan akan mengeksport pesawat pejuang KF-21 Boramae kepada Indonesia sebelum pengeluaran besar-besaran bermula sepenuhnya, satu langkah strategik yang menandakan perubahan ketara dalam keseimbangan pertahanan Indo-Pasifik serta meletakkan Seoul sebagai pembekal baharu pesawat tempur maju dalam persekitaran keselamatan serantau yang semakin dipacu oleh kedaulatan teknologi, kepelbagaian pakatan dan persaingan perolehan ketenteraan.

Perjanjian yang dijangka dimeterai bagi membolehkan Indonesia memperoleh 16 pesawat pejuang KF-21 ketika lawatan negara Presiden Prabowo Subianto ke Korea Selatan mencerminkan keputusan pelarasan postur ketenteraan yang menghubungkan kerjasama industri, komitmen pembangunan bersama terdahulu serta keperluan meningkatkan keupayaan tempur udara moden dalam persekitaran ancaman pelbagai domain.

Perjanjian tersebut turut membawa implikasi geopolitik yang lebih luas kerana ia menandakan eksport luar negara pertama bagi pesawat pejuang yang dibangunkan sepenuhnya menggunakan teknologi domestik Korea Selatan, sekali gus mengubah program KF-21 daripada projek penggantian keupayaan nasional kepada platform isyarat strategik dalam pasaran pesawat tempur generasi 4.5 global.

 

Penandatanganan awal perjanjian eksport yang dirancang di ibu pejabat Korea Aerospace Industries bukan sahaja menjadi pencapaian industri pertahanan tetapi juga peristiwa diplomatik yang mengukuhkan kerangka Perkongsian Strategik Khas Korea Selatan–Indonesia yang merangkumi kerjasama pertahanan, perkongsian teknologi serta kolaborasi aeroangkasa jangka panjang.

Selepas perjanjian awal dimeterai, rundingan lanjut mengenai nilai kontrak akhir dijangka diteruskan sebelum majlis pemeteraian rasmi diadakan pada separuh pertama tahun ini, menunjukkan bahawa proses perolehan masih berada dalam fasa perancangan kekuatan dan pelarasan bajet, bukannya komitmen pemerolehan yang telah dimuktamadkan sepenuhnya.

Transaksi ini merupakan eksport pertama pesawat pejuang yang dibangunkan sepenuhnya menggunakan teknologi domestik Korea Selatan, membezakan KF-21 daripada kejayaan eksport terdahulu seperti pesawat latihan, sambil menandakan kematangan industri aeroangkasa negara itu sebagai pengeluar platform tempur barisan hadapan.

Program pembangunan sistem KF-21 berpunca daripada arahan strategik nasional yang dikeluarkan pada November 2000 bagi mencapai keupayaan pembangunan pesawat pejuang secara berdikari, sekali gus meletakkan projek ini sejak awal sebagai objektif industri pertahanan berasaskan kedaulatan dan bukan sekadar usaha menggantikan pesawat lama.

Sebagai program pertahanan nasional teras, KF-21 direka bagi menggantikan pesawat F-4 dan F-5 yang semakin usang sambil membangunkan ekosistem aeroangkasa domestik yang mampu menyokong pengeluaran jangka panjang, kitaran naik taraf serta daya saing eksport dalam pasaran global yang dikuasai platform Barat dan Rusia.

Eksport yang dirancang ke Indonesia bukan sekadar keputusan perolehan biasa tetapi juga pengesahan terhadap pelaburan teknologi, industri dan politik yang dilakukan selama lebih dua dekad bagi membangunkan pesawat pejuang generasi 4.5 yang memenuhi keperluan medan tempur masa hadapan.

Perjanjian KF-21 turut menunjukkan bagaimana kerjasama pembangunan bersama boleh berubah menjadi pengaturan eksport komersial apabila kekangan bajet, rundingan pemindahan teknologi dan perubahan keutamaan strategik mengubah struktur asal program pertahanan pelbagai negara.

BACA: (VIDEO) KF-21 Boramae ‘Lulus Ujian’ Tanpa Kemalangan: Korea Selatan Tamatkan 1,600 Sortie, Bersedia Operasi Block 1 Tahun Ini

Indonesia Menjadi Pelanggan Eksport Pertama KF-21

Keputusan Indonesia untuk memperoleh 16 pesawat pejuang KF-21 menjadikan negara itu pelanggan eksport pertama bagi pesawat tempur domestik Korea Selatan, sekali gus mengubah peranannya daripada rakan pembangunan kepada pengendali luar pertama bagi platform tempur tersebut.

Pelan asal di bawah program pembangunan bersama menyasarkan pemerolehan sehingga 48 pesawat, namun kekangan kewangan memaksa Jakarta mengurangkan jumlah tersebut, menyebabkan susunan semasa dibentuk sebagai eksport komersial berasingan dan bukannya kesinambungan langsung kerangka pembangunan terdahulu.

Perjanjian eksport awal dijangka ditandatangani ketika lawatan Presiden Prabowo Subianto ke Korea Selatan antara akhir Mac hingga awal April 2026, dengan majlis tersebut dijangka berlangsung di kemudahan Korea Aerospace Industries sebagai sebahagian daripada penglibatan pertahanan peringkat negara.

Pelaksanaan akhir kontrak hanya dijangka selepas rundingan harga dimuktamadkan, dengan pihak Indonesia mencadangkan majlis pemeteraian rasmi diadakan di Jakarta, mencerminkan kepentingan politik dan strategik pemerolehan ini kepada kedua-dua kerajaan.

Nilai kontrak belum diumumkan, menunjukkan rundingan masih sensitif terhadap peruntukan bajet, pertimbangan kadar pertukaran mata wang serta syarat penyertaan industri yang boleh mempengaruhi kos keseluruhan pakej pemerolehan.

Program KF-21 secara keseluruhan melibatkan anggaran perbelanjaan kira-kira 16.5 trilion won, bersamaan sekitar USD11 hingga USD12 bilion atau kira-kira RM41.8 bilion hingga RM45.6 bilion, merangkumi pembangunan sistem serta fasa awal pengeluaran besar-besaran.

Daripada jumlah tersebut, sekitar 8.1 trilion won diperuntukkan bagi pembangunan sistem manakala kira-kira 8.4 trilion won dirancang untuk fasa pengeluaran pertama, menggambarkan skala pelaburan besar yang diperlukan bagi membawa pesawat tempur domestik ke tahap kesiapsiagaan operasi.

Penyertaan Indonesia dalam program asal melibatkan komitmen menyumbang kira-kira 20 peratus kos pembangunan, menunjukkan bahawa kerjasama pelbagai negara pada awalnya bertujuan mengagihkan risiko kewangan sambil memperluaskan asas eksport berpotensi.

Namun kelewatan pembayaran serta pertikaian berkaitan tanggungjawab kewangan menyebabkan skop kerjasama dikurangkan, memaksa penyusunan semula struktur kewangan dan mentakrifkan semula peranan Indonesia dalam program tersebut.

Pembelian semasa oleh Indonesia oleh itu merupakan keputusan perolehan baharu dan bukannya kesinambungan kontrak pembangunan asal, mencerminkan realiti strategik dan kewangan yang berubah bagi kedua-dua negara dalam tempoh pembangunan yang panjang.

Program KF-21 Berasaskan Strategi Kedaulatan Aeroangkasa Nasional

Projek KF-21 berpunca daripada objektif dasar nasional jangka panjang yang bertujuan menjadikan Korea Selatan sebagai negara maju dalam industri aeroangkasa dengan keupayaan membangunkan pesawat pejuang moden secara berdikari tanpa pergantungan penuh kepada pembekal luar dalam sektor pertahanan strategik.

Program tersebut digerakkan melalui deklarasi strategik bahawa pembangunan pesawat tempur domestik diperlukan bukan sahaja untuk menggantikan pesawat lama tetapi juga bagi memastikan kebebasan teknologi dalam sektor pertahanan yang selama ini banyak bergantung kepada pemindahan teknologi asing.

Halatuju dasar ini membawa kepada penubuhan program KF-21 sebagai projek perolehan pertahanan nasional teras yang dirangka bagi memastikan keupayaan tempur udara masa hadapan disokong oleh asas industri tempatan yang mampu mengekalkan pengeluaran, penyelenggaraan dan naik taraf secara berterusan.

Keperluan menggantikan pesawat F-4 Phantom dan F-5 Tiger yang semakin usang dikenal pasti sebagai keutamaan operasi, namun program tersebut turut dirangka bagi menghasilkan platform tempur yang selari dengan tuntutan peperangan pelbagai domain yang semakin kompleks.

Pesawat KF-21 direka sebagai pesawat pejuang generasi 4.5 yang menggabungkan avionik maju, keupayaan penerbangan supersonik serta integrasi sistem tempatan, sekali gus membolehkan Korea Selatan mengoperasikan pesawat tempur moden tanpa kebergantungan sepenuhnya kepada teknologi luar.

Pemformalan usaha pembangunan melalui kontrak kerajaan dengan Korea Aerospace Industries menjadikan program ini sebagai projek strategik jangka panjang, bukannya perolehan jangka pendek yang hanya bertujuan memenuhi keperluan operasi segera.

Keputusan untuk meneruskan pembangunan domestik turut dipengaruhi kebimbangan terhadap sekatan eksport, batasan pemindahan teknologi serta keperluan mengekalkan autonomi operasi dalam konflik masa hadapan yang mungkin melibatkan sekatan bekalan daripada negara pembekal.

Dengan membangunkan pesawat tempur sendiri, Korea Selatan berusaha memastikan bahawa proses naik taraf, penyelenggaraan serta integrasi senjata boleh dikawal sepenuhnya di dalam negara tanpa memerlukan kelulusan pihak luar yang boleh menjejaskan kesiapsiagaan operasi.

Tempoh pembangunan yang panjang memerlukan pembiayaan berterusan selama bertahun-tahun, sekali gus menggambarkan skala pelaburan besar yang diperlukan bagi mewujudkan keupayaan aeroangkasa nasional yang mampu bersaing dalam pasaran global.

Eksport yang dirancang ke Indonesia menjadi bukti praktikal pertama bahawa strategi berasaskan kedaulatan teknologi di sebalik program KF-21 bukan sahaja menghasilkan pesawat operasi tetapi juga mampu melahirkan produk eksport yang berdaya saing di peringkat antarabangsa.

Penyusunan Semula Kerjasama dan Pelarasan Kewangan

Pada peringkat awal, Indonesia bersetuju membiayai kira-kira 1.6 trilion won daripada kos pembangunan sebagai pertukaran kepada pemindahan teknologi serta akses kepada pengeluaran tempatan, menjadikannya satu-satunya rakan antarabangsa dalam program KF-21.

Kelewatan pembayaran serta pertikaian berkaitan tanggungjawab kewangan menimbulkan ketegangan dalam kerjasama tersebut, yang akhirnya membawa kepada rundingan semula dan pengurangan sumbangan Indonesia dalam struktur pembiayaan program pembangunan pesawat pejuang itu.

Pada Jun 2025, sumbangan yang dipersetujui dikurangkan kepada kira-kira 600 bilion won, bersamaan sekitar USD400 juta atau kira-kira RM1.52 bilion, jauh lebih rendah daripada komitmen asal yang dirancang ketika kerjasama pembangunan bersama dimeterai.

Pengurangan tersebut secara berkesan menurunkan tahap penyertaan Indonesia tetapi pada masa sama membolehkan keseluruhan program diteruskan tanpa perlu merombak sepenuhnya struktur kewangan dan perancangan pembangunan yang telah dilaksanakan.

Akibat perubahan ini, rancangan pembelian 16 pesawat KF-21 oleh Indonesia dianggap sebagai perjanjian eksport berasingan dan bukan lagi kesinambungan langsung kepada perjanjian pembangunan bersama yang dimeterai sebelum ini.

Perubahan struktur kerjasama ini mencerminkan bagaimana perkongsian industri pertahanan sering berkembang mengikut tekanan kewangan, terutama apabila tempoh pembangunan teknologi tinggi mengambil masa panjang dan memerlukan komitmen dana yang besar.

Walaupun sumbangan dikurangkan, Indonesia masih mempunyai hubungan rapat dengan program KF-21 melalui peranannya sebagai pelanggan eksport pertama yang memberi nilai strategik kepada kejayaan komersial pesawat tersebut di pasaran global.

Struktur eksport komersial membolehkan kedua-dua negara mengekalkan simbolisme politik kerjasama strategik sambil mengelakkan komplikasi undang-undang yang mungkin timbul daripada perjanjian pembangunan bersama yang telah diubah.

Bagi Korea Selatan, kejayaan menamatkan perjanjian eksport ini menjadi bukti bahawa program KF-21 mampu menjana jualan luar negara walaupun menghadapi cabaran kerjasama dan penstrukturan semula kewangan sepanjang tempoh pembangunan.

Bagi Indonesia pula, pembelian ini memberikan akses kepada platform pesawat tempur moden tanpa perlu menanggung sepenuhnya beban kewangan pembangunan yang jauh lebih besar seperti yang dirancang dalam kerangka asal.

Kemajuan Pembangunan dan Garis Masa Pengeluaran

Program KF-21 mencapai pencapaian penting apabila pesawat tersebut melakukan penerbangan sulung pada tahun 2022, mengesahkan bahawa projek yang bermula sebagai konsep reka bentuk telah berjaya memasuki fasa ujian operasi sebenar.

Sejak pelancaran prototaip, program ujian telah mencatat lebih daripada 1,600 penerbangan tanpa kemalangan, satu rekod yang meningkatkan keyakinan terhadap kebolehpercayaan pesawat serta mengukuhkan kredibiliti program dalam rundingan eksport antarabangsa.

Pengeluaran besar-besaran dijadual bermula tahun ini dengan pesawat produksi pertama dijangka dilancarkan sekitar penghujung Mac 2026, menandakan peralihan penting daripada fasa pembangunan kepada fasa pengoperasian sebenar dalam perkhidmatan tentera udara.

Penghantaran awal kepada Tentera Udara Republik Korea dirancang pada separuh kedua tahun ini, bermakna pesawat tersebut akan memasuki perkhidmatan operasi tidak lama selepas rundingan eksport dengan Indonesia dimulakan.

Pertindihan antara permulaan pengeluaran dan pemeteraian eksport menunjukkan bahawa Korea Selatan berhasrat memasarkan KF-21 ketika pesawat tersebut sedang beralih daripada projek pembangunan kepada platform tempur yang telah mencapai tahap kesiapsiagaan operasi.

Keadaan ini boleh ditafsirkan sebagai isyarat strategik bahawa pesawat tersebut telah cukup matang untuk ditawarkan kepada pelanggan luar, sekali gus meningkatkan keyakinan pembeli terhadap kestabilan program jangka panjang.

Rekod penerbangan ujian yang berjaya juga menguatkan kedudukan Korea Selatan dalam rundingan eksport kerana ia mengurangkan persepsi risiko pembangunan yang biasanya menjadi faktor utama dalam keputusan perolehan pesawat tempur.

Permulaan pengeluaran menandakan titik perubahan apabila KF-21 tidak lagi dianggap sebagai projek teknologi semata-mata tetapi sebagai sistem senjata yang boleh digunakan dalam operasi sebenar oleh tentera udara.

Bagi negara yang mempertimbangkan pembelian, tahap kematangan program pada fasa pengeluaran biasanya menjadi penunjuk paling penting dalam menentukan kebolehpercayaan platform tempur yang ditawarkan.

Rancangan pembelian oleh Indonesia berlaku tepat ketika KF-21 memasuki fasa operasi, menjadikan perjanjian ini selari dengan peralihan program daripada konsep pembangunan kepada realiti ketenteraan yang boleh digunakan.

Strategi Eksport dan Kedudukan Dalam Pasaran Pesawat Tempur Global

Perancang pertahanan Korea Selatan melihat eksport KF-21 sebagai kejayaan besar yang membuktikan negara itu mampu menjual pesawat tempur yang dibangunkan sendiri, bukan sekadar pesawat latihan atau helikopter seperti yang berlaku sebelum ini.

Program KF-21 diposisikan sebagai platform yang kompetitif dari segi harga, tempoh penghantaran serta fleksibiliti pemindahan teknologi berbanding pesawat tempur keluaran Barat atau China yang sering terikat dengan syarat politik yang ketat.

Kempen eksport masa hadapan dijangka memberi tumpuan kepada Asia Tenggara, Timur Tengah dan wilayah lain yang memerlukan pesawat tempur moden tetapi ingin mengelakkan sekatan operasi yang biasanya dikenakan oleh pembekal tradisional.

Walau bagaimanapun, pemerhati pertahanan menyatakan bahawa Indonesia masih menilai beberapa pilihan pesawat lain, menunjukkan bahawa keseimbangan akhir pelan pemodenan kuasa udara negara itu belum dimuktamadkan sepenuhnya.

Kebimbangan turut timbul mengenai keselamatan teknologi susulan pertikaian dalam program pembangunan bersama sebelum ini, sekali gus menonjolkan risiko yang wujud apabila teknologi aeroangkasa maju dikongsi dalam projek pelbagai negara.

Isu tersebut menunjukkan bahawa eksport pesawat tempur bukan sekadar transaksi komersial tetapi melibatkan pertimbangan keselamatan strategik yang boleh mempengaruhi hubungan pertahanan jangka panjang antara negara.

Walaupun terdapat ketidaktentuan, perjanjian eksport KF-21 mengukuhkan lagi hubungan strategik antara Korea Selatan dan Indonesia dalam kerangka kerjasama yang melangkaui sektor pertahanan semata-mata.

Rangka kerjasama dua hala itu merangkumi perdagangan, tenaga, kecerdasan buatan serta kerjasama industri, menunjukkan bahawa pemerolehan pesawat tempur sering menjadi sebahagian daripada penjajaran geopolitik yang lebih luas.

Perjanjian seperti ini menggambarkan bagaimana pembelian pesawat tempur boleh berfungsi sebagai instrumen diplomasi strategik yang membentuk hubungan keselamatan jangka panjang di rantau Indo-Pasifik.

Jika dimuktamadkan, perjanjian KF-21 akan menandakan peralihan penting apabila Korea Selatan berubah daripada pengimport sistem pertahanan kepada pengeksport pesawat tempur maju yang mampu bersaing dalam persekitaran keselamatan Indo-Pasifik yang semakin kompleks.