(DEFENCE SECURITY ASIA) – Indonesia memulakan pembinaan kapal selam Scorpène Evolved pertamanya di dalam negara, sekali gus mengubah program perolehan utama itu menjadi usaha strategik untuk memperkukuh pencegahan maritim, autonomi industri pertahanan dan keseimbangan kuasa bawah laut Asia Tenggara.

Pemotongan kepingan keluli pertama dilaksanakan di limbungan PT PAL milik kerajaan di Surabaya pada 7 Ogos 2026, menandakan bermulanya pembinaan fizikal kapal pertama daripada dua Scorpène Republik Indonesia yang dijadualkan diserahkan pada 2032.

Walaupun upacara itu merupakan pencapaian perindustrian dan belum menghasilkan keupayaan operasi serta-merta, perkembangan berkenaan membuktikan kerjasama Indonesia dengan Naval Group dari Perancis sudah beralih daripada persediaan kontrak kepada pembinaan badan kapal, integrasi sistem, pengujian dan pembangunan tenaga kerja.

Ketua Turus Tentera Laut Indonesia, Laksamana Muhammad Ali menyifatkannya sebagai varian Scorpène terbaharu dan tercanggih, dengan panjang hampir 72 meter, keupayaan menyelam lebih dalam serta ketahanan operasi bawah air lebih lama berbanding konfigurasi terdahulu.

Pembinaan kapal pertama dijangka mengambil masa kira-kira 96 bulan, manakala kemajuan keseluruhan program sebanyak 20.5 peratus merangkumi persediaan awal, pembangunan prasarana, kelayakan teknikal, latihan tenaga kerja dan pembentukan rantaian bekalan sebelum pemotongan keluli.

Presiden Pengarah PT PAL, Kaharuddin Djenod berkata, upacara berkenaan membuktikan konsortium PT PAL–Naval Group bergerak mengikut perancangan, selain menjadikan projek itu platform pemindahan teknologi yang mampu membina kepakaran Indonesia secara berkekalan dan bukan sekadar keupayaan pemasangan sementara.

Berdasarkan aturan perindustrian program itu, kedua-dua kapal selam akan dibina sepenuhnya di Indonesia dengan PT PAL mengendalikan pembuatan badan kapal, integrasi peralatan, pemasangan akhir, pengujian dan penyerahan sambil menyerap kepakaran daripada rangkaian pengeluaran Naval Group di Perancis.

Program berkenaan membawa kepentingan strategik yang jauh mengatasi pembelian dua kapal selam serang kerana kejayaannya dapat mengurangkan kebergantungan Indonesia terhadap limbungan asing bagi membangunkan antara aset kuasa maritim paling sensitif, rumit dan mencabar daripada sudut logistik.

Indonesia memilih Naval Group dan PT PAL pada Mac 2024 sebelum kontrak berkuat kuasa pada 23 Julai 2025, sekali gus memulakan program bernilai kira-kira €2.16 bilion atau AS$2.49 bilion bersamaan RM9.96 bilion.

Naval Group akan menyediakan reka bentuk, komponen khusus, bantuan kejuruteraan dan pasukan pakar tetap yang dijangka berkembang kepada kira-kira 50 anggota bagi melatih lebih 400 jurutera Indonesia dalam pembinaan, integrasi, pensijilan dan penyelenggaraan kapal selam.

Anggota pasukan petugas khusus Tentera Laut Indonesia sudah dihantar ke Perancis untuk menjalani latihan bersama Tentera Laut Perancis dan Naval Group kerana kuasa kapal selam yang berwibawa turut memerlukan kru terlatih, sokongan daratan, prasarana penyelenggaraan, doktrin operasi serta integrasi pemerintahan.

Program itu menjadi ujian jangka panjang terhadap kemampuan Indonesia menterjemahkan pemindahan teknologi asing kepada penguasaan berdaulat, menyerahkan kapal selam pada 2032 dan 2033 serta membina ekosistem industri yang mampu menyokong peperangan bawah laut negara selama beberapa dekad.

Pembinaan Tempatan Mengubah Perolehan Menjadi Strategi Perindustrian

PT PAL akan melaksanakan tanggungjawab daripada pembinaan badan tekanan hingga pemasangan peralatan dan penyerahan kapal, menjadikan prestasi tempatan faktor risiko utama kerana pengeluaran kapal selam memerlukan ketepatan kimpalan, jaminan mutu, bahan khusus serta kawalan jejak akustik yang ketat.

Jurutera dan jurukimpal Indonesia sebelum ini menjalani latihan di Cherbourg serta melengkapkan segmen kelayakan, termasuk pensijilan pemotongan keluli pada penghujung 2025, sekali gus menyediakan asas tenaga kerja bagi memindahkan pengetahuan pengeluaran Perancis ke prasarana kapal selam PT PAL di Surabaya.

Sumbangan Naval Group kekal penting kerana komponen khusus badan dan platform berasal dari Cherbourg, kepakaran sistem pendorongan serta bateri disediakan dari Lorient dan Nantes-Indret, manakala seni bina sistem pengurusan tempur SUBTICS dikaitkan dengan pusat syarikat itu di Ollioules.

Jejak pengeluaran yang merentasi beberapa lokasi bermakna autonomi Indonesia hanya dapat dicapai secara berperingkat kerana negara itu perlu menguasai pembuatan, kawalan konfigurasi, pensijilan pembekal, integrasi perisian, pengesahan keselamatan, ujian laut, perancangan penyelenggaraan dan pengurusan kitaran hayat.

Pengalaman PT PAL menyokong kapal selam kelas Type 209 menyediakan asas perindustrian, namun pembinaan Scorpène Evolved dari peringkat awal jauh lebih mencabar kerana merangkumi teknologi penyimpanan tenaga baharu, automasi canggih, penderia moden dan keperluan pengurusan akustik yang lebih ketat.

Kemudahan sedia ada dilaporkan mampu menyokong pembinaan atau kerja penyelenggaraan, pembaikan dan baik pulih sehingga empat kapal selam Scorpène secara serentak, sekali gus membuka ruang kepada tempahan susulan serta peranan sokongan serantau bagi armada yang serasi.

Bagaimanapun, hasrat menjadi hab pengeluaran atau penyelenggaraan Scorpène masih bersyarat kerana kontrak semasa tidak memberikan hak eksport kepada pihak ketiga secara automatik, menyebabkan sebarang jualan serantau, kerjasama pembinaan atau khidmat penyelenggaraan luar memerlukan perjanjian rasmi tambahan.

Program itu dijangka mewujudkan kira-kira 2,250 peluang pekerjaan dalam sektor pembinaan, sokongan dan penyelenggaraan jangka panjang, tetapi nilai strategiknya bergantung kepada kemampuan mengekalkan jurutera berpengalaman, memperakui pembekal tempatan dan memelihara pengetahuan selepas dua kapal berkenaan diserahkan.

Indonesia meletakkan projek itu sebagai Fasa II Program Induk Penguasaan Teknologi Kapal Selam Nasional, dengan keupayaan mereka bentuk, membina dan berpotensi mengeksport kapal selam sendiri disasarkan antara 2042 hingga 2050, manakala autonomi baik pulih utama dirancang sekitar 2030.

Matlamat berkenaan masih berupa aspirasi politik dan perindustrian, menjadikan disiplin jadual, pembiayaan berterusan, penyerapan pengetahuan, ketahanan pembekal serta kejayaan ujian laut sebagai ukuran sebenar sama ada pemindahan teknologi melahirkan kedaulatan tulen atau sekadar pemasangan tempatan.

Scorpène Lithium-Ion Meluaskan Jangkauan Bawah Laut Indonesia

Scorpène Evolved mempunyai sesaran permukaan kira-kira 1,600 hingga 2,000 tan, panjang 72 meter, kelajuan selaman melebihi 20 knot dan kedalaman operasi melampaui 300 meter, menggabungkan ketahanan samudera dengan saiz bersesuaian bagi persekitaran kepulauan Indonesia.

Jarak pelayaran melebihi 8,000 batu nautika dan ketahanan misi melampaui 78 hari membolehkan rondaan berpanjangan antara pintu masuk maritim barat, laluan tengah kepulauan serta pendekatan timur Indonesia tanpa bergantung kepada corak pangkalan yang diperlukan kapal selam berjarak dekat.

Ketahanan menyelam melebihi 12 hari disokong konfigurasi bateri lithium-ion penuh yang menggantikan bateri asid plumbum, sekali gus meningkatkan ketumpatan tenaga, mempercepat pengecasan dan mengurangkan kekerapan kapal perlu mendedahkan kedudukannya ketika menjana semula bekalan elektrik.

Berbeza daripada konfigurasi menggunakan sistem pendorongan bebas udara konvensional, varian Indonesia bergantung kepada simpanan tenaga lithium-ion untuk meningkatkan tempoh operasi bawah air, sekali gus menjadikan keselamatan bateri, pengurusan haba, tatacara pengecasan dan kepakaran teknikal daratan sebagai elemen kesiagaan kritikal.

Kru seramai 31 anggota mencerminkan penggunaan automasi yang meluas dan berpotensi mengurangkan keperluan tenaga manusia serta bekalan atas kapal, namun jumlah lebih kecil meningkatkan kepentingan kepakaran silang, kebolehpercayaan jentera, pemantauan kerosakan automatik dan sokongan penyelenggaraan berdaya tahan.

Tahap ketersediaan operasi yang dilaporkan melebihi 240 hari setahun merupakan sasaran tinggi, dengan pencapaiannya bergantung kepada stok alat ganti, kemudahan dok, pengurusan kitaran hayat bateri, juruteknik berkemahiran, penggiliran kru serta rantaian pembekal Perancis dan Indonesia.

SUBTICS menjadi teras pengurusan tempur dengan mengintegrasikan rangkaian sonar dipertingkat, termasuk susunan satah bersama sistem navigasi, penjejakan sasaran, kawalan senjata dan sokongan keputusan taktikal untuk menukar data akustik mentah kepada gambaran operasi bawah laut serta maklumat penembakan.

Enam tiub torpedo berukuran 533mm dan kapasiti membawa sehingga 18 senjata menyediakan muatan fleksibel bagi peperangan antikapal selam serta antikapal permukaan, namun keberkesanan tempurnya bergantung kepada pemilihan senjata, kedalaman inventori, kemahiran kru, sokongan penjejakan dan peraturan penggunaan.

Persenjataan berpotensi merangkumi torpedo berat Black Shark atau F21 dwiguna bersama peluru berpandu antikapal SM-39 Exocet, manakala rujukan kepada integrasi SM40 dan A3SM MICA pada masa depan perlu dibezakan daripada keupayaan yang sudah disahkan untuk kapal Indonesia.

Teknologi kerahsiaan akustik berkaitan kapal selam strategik Perancis berpotensi meningkatkan kebolehmandirian, tetapi ciri halimunan tidak pernah mutlak kerana keadaan jentera, pengendalian kru, oseanografi, rangkaian sonar lawan dan geometri rondaan tetap menentukan kebolehkesanan kapal dalam perairan dipertikaikan.

Kapal Selam Perkukuh Pencegahan di Laluan Sempit Strategik

Indonesia menguruskan zon ekonomi eksklusif seluas hampir enam juta kilometer persegi serta menduduki persimpangan maritim yang menghubungkan Lautan Hindi dan Pasifik, menjadikan pemantauan berterusan Selat Melaka, Sunda, Lombok dan Makassar satu tanggungjawab strategik negara yang amat mencabar.

Rondaan jarak jauh Scorpène boleh merumitkan perancangan pihak lawan di sekitar laluan sempit itu dengan mewujudkan ketidakpastian mengenai lokasi kapal selam, jarak jangkauan senjata dan geometri pemintasan tanpa memerlukan kehadiran kapal permukaan atau pesawat Indonesia secara berterusan.

Ketahanan bateri lithium-ion membolehkan pendedahan kapal dikurangkan ketika melaksanakan pengumpulan risikan dan rondaan penafian laut, khususnya di kawasan yang membolehkan sistem pengawasan lawan mengesan aktiviti snorkel, namun kejayaannya masih bergantung kepada komunikasi selamat serta maklumat maritim luaran yang tepat.

Di sekitar Laut Natuna Utara, kapal selam berkenaan dapat memperkukuh tindak balas Indonesia terhadap tekanan paksaan atau kegiatan zon kelabu menerusi pengawasan sulit dan isyarat strategik, tetapi tidak mampu menangani sendirian pertembungan berterusan membabitkan pengawal pantai, nelayan serta agensi penguatkuasaan awam.

Nilai pencegahan terbesarnya mungkin berpunca daripada ketidakpastian dan bukan keupayaan menyerang kerana komander lawan yang gagal mengesahkan kedudukan kapal selam perlu memperuntukkan pesawat peperangan antikapal selam, kapal pengiring, penderia serta masa untuk melindungi pasukan berhampiran perairan Indonesia.

Kapal itu boleh melaksanakan peperangan antikapal permukaan dan antikapal selam, pengumpulan risikan, sokongan operasi khas serta pengawasan maritim, sekali gus memberikan Jakarta pilihan fleksibel ketika krisis tanpa mengorbankan kebebasan politiknya melalui komitmen pakatan atau penempatan tentera hadapan secara terbuka.

Bagaimanapun, dua kapal selam masih merupakan kekuatan terhad selepas mengambil kira kitaran penyelenggaraan, latihan, tempoh pelayaran dan kesiagaan kru, menyebabkan Indonesia mungkin tidak mampu mengekalkan liputan serentak di medan operasi barat, tengah dan timur yang terpisah jauh.

Pengoperasian berkesan memerlukan integrasi dengan kapal tempur permukaan, pesawat rondaan maritim, penderia pantai, satelit, platform tanpa pemandu, rangkaian komunikasi serta pusat pemerintahan yang mampu menyatukan maklumat berpecah kepada gambaran maritim lengkap tanpa mendedahkan kedudukan kapal selam.

Potensi cegah rintang dan penafian kawasan Indonesia akan meningkat sekiranya rangkaian itu mampu menyediakan maklumat sasaran jarak jauh serta amaran ancaman, membolehkan kapal selam memanfaatkan kerahsiaan ketika penderia lain melaksanakan pengawasan berterusan di sepanjang laluan komunikasi laut yang luas.

Program Scorpène memperkukuh pencegahan negara tanpa mengubah sepenuhnya keseimbangan kuasa Indo-Pasifik, tetapi mewujudkan ketidakpastian bawah laut yang perlu dipertimbangkan kuasa maritim besar ketika merancang pengawasan, pergerakan, pengukuhan pasukan atau operasi paksaan berhampiran kepulauan Indonesia.

Persaingan Kapal Selam Mengubah Landskap Keselamatan Asia Tenggara

Pembinaan tempatan berpotensi menjadikan Indonesia negara Asia Tenggara pertama menghasilkan kapal selam lithium-ion canggih sejak peringkat awal pengeluaran, sekali gus meningkatkan kedudukan teknologinya serta membuktikan pemodenan tentera laut serantau kini merangkumi kemampuan industri kompleks di samping pembelian platform asing.

Indonesia menyertai komuniti pengguna Scorpène bersama Brazil, Chile, India dan Malaysia, membuka peluang untuk perkongsian pengalaman, kerjasama penyelenggaraan, pertukaran latihan serta kecekapan rantaian bekalan, walaupun sekatan keselamatan negara mungkin mengehadkan skala kerjasama operasi antara anggotanya.

Bagi Malaysia, Singapura, Vietnam dan pengendali kapal selam serantau lain, program Indonesia memperkenalkan satu lagi keupayaan bawah laut moden ke perairan yang semakin padat, sekali gus meningkatkan kepentingan prosedur pengenalpastian, penyelarasan operasi, kesedaran akustik dan komunikasi ketenteraan ketika latihan atau krisis.

Program itu mungkin mencetuskan perolehan kompetitif, namun turut berpotensi menyokong kestabilan sekiranya pengawasan serta keupayaan penafian laut Indonesia yang berwibawa dapat menghalang paksaan unilateral di laluan antarabangsa penting tanpa menjejaskan dasar autonomi strategik Jakarta.

Kedudukan Indonesia di laluan sempit maritim memberikan kesan kesiagaan yang melangkaui Asia Tenggara kerana gangguan di Selat Melaka, Sunda, Lombok atau Makassar boleh menjejaskan penghantaran tenaga, pergerakan tentera laut, insurans komersial serta rantaian bekalan yang menghubungkan pasaran Asia dan dunia.

Armada kapal selam yang disokong industri tempatan boleh memberikan Jakarta lebih banyak pilihan bebas ketika krisis berpanjangan kerana kebergantungan kepada kemudahan baik pulih asing berpotensi mewujudkan kerentanan politik, ketidakhadiran operasi berpanjangan, masalah pengangkutan serta pendedahan data sensitif.

Namun, autonomi industri tidak harus disamakan dengan kemerdekaan teknologi sepenuhnya kerana bateri canggih, komponen sistem tempur dan pendorongan, perisian, persenjataan serta bahan khusus mungkin terus memerlukan sokongan asing walaupun Indonesia berjaya menguasai pembinaan badan kapal dan integrasi akhir.

Potensi PT PAL sebagai pusat penyelenggaraan serantau boleh memperluas pengaruh industri pertahanan Indonesia, tetapi daya maju komersialnya bergantung kepada permintaan pelanggan, perjanjian harta intelek, piawaian pensijilan, harga, jaminan keselamatan serta ketersediaan kemudahan selepas memenuhi keperluan armada sendiri.

Keyakinan serantau turut bergantung kepada ketelusan mengenai latihan, prosedur keselamatan dan corak operasi kerana pertambahan kapal selam berjejak akustik rendah di perairan sempit boleh meningkatkan risiko pelanggaran serta salah perhitungan walaupun setiap angkatan laut berpegang kepada tujuan pertahanan.

Pencapaian Indonesia itu merupakan perubahan serantau secara terkawal dan bukannya lonjakan perlumbaan senjata, dengan pencegahan maritim lebih kukuh disertai tanggungjawab baharu dalam keselamatan kapal selam, komunikasi krisis, disiplin penyelenggaraan serta penyampaian isyarat seimbang antara angkatan laut Asia Tenggara.

Kerjasama Perancis–Indonesia Membentuk Penjajaran Indo-Pasifik Jangka Panjang

Program kapal selam itu memperdalam hubungan pertahanan yang dibentuk menerusi kerangka kerjasama Perancis–Indonesia pada 2021 dan diperkukuh melalui hubungan Presiden Prabowo Subianto dengan Presiden Emmanuel Macron, sekali gus menyediakan projek perindustrian berkekalan yang melangkaui urusan penghantaran aset biasa.

Bagi Perancis, perjanjian itu membentuk kehadiran berterusan di Asia Tenggara melalui tenaga kerja Naval Group, bantuan teknikal, prasarana korporat tempatan serta sokongan jangka panjang, sekali gus memajukan strategi Indo-Pasifik Paris menerusi perkongsian industri tanpa pakatan tetap atau rangkaian pangkalan tentera yang luas.

Naval Group menubuhkan PT Naval Group Nusantara serta memeterai kerjasama tambahan dengan syarikat pertahanan Indonesia dan agensi penyelidikan nasional BRIN, menandakan hasrat membangunkan hubungan dalam bidang kejuruteraan, penyelidikan, pengeluaran serta sokongan kitaran hayat yang melangkaui pembinaan dua kapal selam.

Bagi Indonesia, kerjasama Perancis mempelbagaikan pembekal pertahanannya selepas pengalaman terdahulu bersama Korea Selatan, mengukuhkan strategi lindung nilai Jakarta dengan memperluas akses kepada teknologi Barat termaju tanpa mewujudkan kewajipan rasmi atau kekangan politik seperti yang lazim dalam pakatan pertahanan bersama.

Kepelbagaian pembekal boleh meningkatkan keluwesan strategik, namun pengoperasian aset daripada pelbagai ekosistem asing berpotensi merumitkan logistik kerana rangkaian latihan, persenjataan, perisian, dokumentasi, alat ganti, piawaian penyelenggaraan dan hubungan industri perlu dibiayai serta diselaraskan merentasi kerangka negara berbeza.

Kehadiran tetap pakar teknikal Perancis di Surabaya akan memudahkan pemindahan pengetahuan sepanjang pembinaan, namun persoalan paling penting ialah kemampuan institusi Indonesia mendokumentasikan, menyerap, menghasilkan semula dan mengembangkan kepakaran itu selepas penglibatan tenaga asing dikurangkan apabila program selesai.

Risiko jadual kekal ketara kerana kapal pertama hanya dijangka diserahkan pada 2032, manakala pembinaan kapal kedua dirancang bermula pada 2027 sebelum memasuki perkhidmatan sekitar 2033 selepas melalui proses pengeluaran, integrasi dan pengujian yang berlangsung secara bertindih.

Tempoh ujian laut yang dilaporkan antara 2030 hingga 2032 bagi kapal pertama dan 2031 hingga 2033 bagi kapal kedua menyediakan ruang pelarasan, manakala kemungkinan penyerahan dipercepat masih berupa andaian yang bergantung kepada prestasi pembinaan, kelayakan teknikal, pembekal dan kejayaan pengujian.

Kenyataan politik mengenai autonomi menyeluruh perlu dinilai melalui hasil terukur, termasuk penyelenggaraan di bawah kawalan tempatan, pengeluaran badan tekanan yang diperakui, kecekapan integrasi sistem, pengekalan tenaga kejuruteraan, ketersediaan operasi serta kemampuan Indonesia mengubah suai atau mereka bentuk kapal selam sendiri.

Sekiranya semua syarat itu dicapai, program Scorpène Republik Indonesia akan mengubah Jakarta daripada pembeli kapal selam kepada pemain peperangan bawah laut berkekalan, memperkukuh kedaulatan negara, pengaruh serantau Perancis dan pencegahan Indo-Pasifik sambil menjadikan prestasi industri asas kredibiliti strategik masa hadapan.