(DEFENCE SECURITY ASIA) — Usaha Portugal mencari pengganti pesawat pejuang F-16 miliknya yang semakin berusia kini menjadi ujian terhadap kedaulatan pertahanan Eropah, apabila empat pengeluar bersaing menentukan masa depan kuasa udara sebuah negara anggota NATO yang berkedudukan strategik di Atlantik.

Lisbon belum membuka tender perolehan rasmi, namun F-35A keluaran Lockheed Martin, Rafale buatan Dassault Aviation, Eurofighter Typhoon yang disokong Airbus dan Gripen E keluaran Saab sudah bersaing melalui keupayaan teknikal, tawaran industri serta pengaruh diplomatik.

Tentera Udara Portugal mengoperasikan kira-kira 28 pesawat F-16 yang dinaik taraf, dan penggantinya akan menentukan sama ada negara itu mengutamakan keupayaan halimunan, penyertaan industri Eropah, kesiapsiagaan yang mampu dibiayai atau kawalan lebih besar terhadap penyelenggaraan.

Kedudukan geografi Portugal menjadikan keputusan itu lebih penting kerana pesawatnya perlu melaksanakan rondaan udara, menyokong operasi NATO dan beroperasi merentasi wilayah Atlantik termasuk Madeira serta Azores, dengan jarak penerbangan dan ketersediaan pesawat tangki menentukan jangkauan misi.

Pada Mac 2025, Menteri Pertahanan Nuno Melo mempersoalkan kebolehjangkaan sokongan Amerika Syarikat sambil memberi amaran bahawa kemungkinan sekatan terhadap penggunaan, penyelenggaraan atau pembekalan komponen pesawat perlu dinilai bersama prestasi tempurnya.

Kebimbangan itu mencetuskan penelitian terhadap kebergantungan jangka panjang F-35 kepada sokongan luar, walaupun tiada bukti awam bahawa Washington memiliki “suis pemati” yang boleh melumpuhkan pesawat milik sekutunya dari jauh.

Tentera Udara Portugal dilaporkan meletakkan F-35 di tempat pertama dalam penilaian dalaman berdasarkan 20 kriteria teknikal, tetapi kerajaan menegaskan keputusan akhir turut perlu mengambil kira kebolehpercayaan rakan strategik dan pulangan kepada ekonomi negara.

Perbezaan itu penting kerana pesawat yang unggul dalam ruang udara berisiko tinggi masih boleh menghasilkan lebih sedikit sorti jika alat ganti, kemas kini perisian, tenaga mahir atau kapasiti penyelenggaraan tidak mencukupi.

Airbus merancang mengemukakan cadangan Typhoon tanpa jemputan tender pada akhir Oktober atau awal November 2026, sementara Perancis mengetengahkan Rafale dan Saab mempromosikan potensi industri Gripen melalui kerjasama dengan sektor aeroangkasa Portugal.

Persaingan awal ini memberi Lisbon ruang tawar-menawar, namun memorandum persefahaman, perbincangan dengan pembekal dan dakwaan pengeluar belum boleh disamakan dengan kontrak yang dibiayai, keupayaan yang diperakui atau jaminan kerja kepada syarikat Portugal.

Pilihan Portugal juga akan menunjukkan bagaimana sebuah negara kecil di Atlantik mengimbangi integrasi operasi dengan Amerika Syarikat dan cita-cita industri pertahanan Eropah, sambil mengekalkan hubungan NATO yang penting kepada keselamatan udara serta maritimnya.

Belum ada pesawat memenangi persaingan itu, dan ukuran utamanya ialah kemampuan pakej yang dipilih untuk menjana kuasa tempur yang boleh dipercayai di seluruh wilayah Atlantik Portugal sepanjang tempoh perkhidmatan selepas era F-16.

(KLIK): Kerana Trump, Portugal Pertimbang Semula Rancangan Awal Peroleh F-35 Buatan Amerika Syarikat

Kelebihan Halimunan F-35 Berdepan Persoalan Kedaulatan Portugal

F-35A ialah satu-satunya pesawat berkeupayaan halimunan dalam kalangan empat calon, memberinya kelebihan untuk memasuki ruang udara yang dipertahankan, mengesan ancaman melalui pelbagai penderia dan berkongsi maklumat sasaran dengan tentera bersekutu.

Gabungan data penderia dan operasi berangkai boleh meningkatkan nilai sebuah skuadron Portugal kepada NATO melangkaui bilangan pesawatnya, khususnya apabila sesuatu ancaman memerlukan tindak balas bersama pesawat pejuang, kapal perang dan platform pengawasan.

Keutamaan teknikal yang dilaporkan oleh Tentera Udara Portugal mencerminkan kelebihan itu, tetapi penilaian dalaman sahaja tidak dapat menentukan sama ada kemampuan tempur F-35 sepadan dengan kadar sorti, peruntukan sokongan dan tugas harian negara tersebut.

Lockheed Martin menyatakan Portugal berpotensi menyelenggara F-35 di dalam negara dan menyertai rangkaian sokongan Eropah, selain mengenal pasti projek industri yang boleh menghubungkan syarikat Portugal dengan program pesawat pejuang antarabangsa itu.

Cadangan tersebut berpotensi mengurangkan kelewatan penyelenggaraan dan mewujudkan pekerjaan berkemahiran tinggi, tetapi keupayaan membaiki pesawat di Portugal tidak semestinya memberikan kawalan terhadap penghasilan data misi, pembangunan perisian teras atau keputusan naik taraf.

Data misi penting kerana penderia dan sistem peperangan elektronik F-35 bergantung pada maklumat ancaman untuk mengenal pasti pancaran radar serta memilih tindak balas, manakala kelewatan mengemas kini data boleh menjejaskan keberkesanan tempur tanpa menghentikan penerbangan.

Bekalan alat ganti dan perisian menimbulkan risiko berkaitan kerana sesebuah armada mungkin masih boleh terbang tetapi mengalami kemerosotan kesiapsiagaan apabila komponen penting, pembaikan atau peningkatan keupayaan yang diperakui tiba terlalu lewat.

Audit kerajaan Amerika Syarikat mengenal pasti cabaran berterusan dalam sokongan operasi dan akses data teknikal F-35, menjadikan hak penggunaan data, kapasiti pembaikan serta jaminan alat ganti perkara yang perlu diteliti Portugal.

Justeru, F-35 boleh memberikan Lisbon hubungan paling erat dengan operasi udara generasi kelima sekutu, tetapi armada Portugal yang relatif kecil juga akan bergantung pada sistem sokongan yang keputusan utamanya dibuat di luar negara.

Perbandingan yang menyeluruh perlu memastikan hak penyelenggaraan tempatan, stok alat ganti untuk penugasan, sokongan data misi dan bekalan ketika perang dinyatakan secara bertulis, bukannya menganggap kelebihan halimunan atau risiko kebergantungan sebagai penentu tunggal.

(KLIK): BAE Systems Gandakan Pengeluaran Eurofighter Typhoon Kepada 29 Pesawat Setahun

Typhoon dan Rafale Menawarkan Dua Laluan Eropah

Airbus mengetengahkan Eurofighter Typhoon sebagai jawapan Eropah kepada keperluan pertahanan udara Portugal, dengan berhujah bahawa pemintasan pantas, rondaan udara dan perlindungan ruang udara negara patut diberi keutamaan berbanding misi serangan menembusi pertahanan musuh.

Pengurus kempen Iván González Expósito mengaitkan hujah itu dengan tugas operasi harian Portugal, walaupun kerajaan belum menerbitkan syarat perolehan yang menjelaskan keutamaan antara pemintasan, keupayaan halimunan, jangkauan maritim dan perkongsian data sekutu.

Armada Typhoon milik Sepanyol memberikan cadangan itu dimensi serantau Semenanjung Iberia, termasuk potensi latihan bersama, kerjasama teknikal dan penyelarasan pertahanan udara yang tetap bergantung pada persetujuan antara kedua-dua kerajaan.

Airbus turut menawarkan penyelesaian pembiayaan serta penyertaan industri berdasarkan hubungan dengan pembekal Portugal, tetapi nilai strategiknya bergantung pada kerja yang dijamin melalui kontrak, pemindahan kemahiran dan kapasiti sokongan yang benar-benar diwujudkan.

Keterbatasan Typhoon juga perlu dinilai kerana reka bentuknya tidak memiliki ciri halimunan F-35, sementara Portugal mesti meneliti kos sokongan dan konfigurasi sebenar pesawat yang ditawarkan sebelum membandingkan pakej perolehan.

Rafale keluaran Dassault menawarkan pendekatan Eropah yang berbeza melalui keupayaan tempur pelbagai peranan dan program yang sebahagian besarnya dikendalikan Perancis, bersama usaha pengeluarnya melibatkan industri Portugal dalam rantaian bekalan.

Perancis mengemukakan tawaran Rafale pada Julai 2026 sebelum Dassault menandatangani memorandum kerjasama industri di Lisbon, namun kedua-dua langkah itu belum menetapkan konfigurasi akhir pesawat atau jumlah kerja yang dijamin kepada syarikat tempatan.

Bagi operasi Atlantik Portugal, jarak penerbangan Rafale, sistem peperangan elektronik dan keupayaan melaksanakan misi udara-ke-udara serta serangan perlu dinilai bersama sokongan pesawat tangki, simpanan persenjataan dan jarak antara tanah besar dengan kepulauan.

Pemilihan Rafale akan memindahkan sebahagian besar hubungan berkaitan naik taraf, senjata dan sokongan kepada Perancis, sekali gus mengurangkan kebergantungan pada program F-35 pimpinan Amerika Syarikat sambil mewujudkan tanggungjawab baharu yang perlu dimeterai melalui perjanjian.

Kedua-dua pesawat Eropah itu tetap mempunyai batasan: Typhoon bergantung pada struktur industri pelbagai negara, manakala Rafale tertakluk pada keputusan program Perancis, menjadikan hak kontrak lebih penting daripada dakwaan umum mengenai kedaulatan.

(KLIK): Pesawat Pejuang Rafale Uji AI Berdaulat: Perancis Percepat Persaingan Tempur Udara

Gripen Jadikan Kesiapsiagaan dan Industri Portugal Aset Strategik

Gripen E keluaran Saab menambah pilihan keempat dalam persaingan ini dengan menekankan kos operasi, kemudahan penyelenggaraan dan penyertaan industri tempatan, berbeza daripada kelebihan halimunan F-35 atau hubungan Typhoon dengan negara jiran Portugal, Sepanyol.

Bagi sebuah angkatan udara yang kecil, harga pembelian sahaja boleh mengelirukan kerana pesawat dengan kos operasi lebih rendah berpotensi membolehkan lebih banyak sorti latihan, sekiranya tahap ketersediaan dan pakej sokongannya memenuhi syarat kontrak.

Radar, sistem pengesanan inframerah dan keupayaan menggunakan peluru berpandu Meteor menjadikan Gripen calon pertahanan udara yang berwibawa, walaupun ketiadaan ciri halimunan mengehadkan kelebihannya ketika berdepan rangkaian pertahanan udara moden yang padat.

Hubungan Saab dengan OGMA dan syarikat Portugal lain membuka kemungkinan penyertaan industri yang lebih luas, termasuk pemasangan subkomponen, penyelenggaraan serta pemindahan kerja daripada rangkaian pengeluaran Gripen.

Kaitan OGMA dengan Embraer mengukuhkan cadangan itu kerana Saab dan Embraer sudah bekerjasama dalam pengeluaran Gripen di Brazil, sekali gus menyediakan asas hubungan industri yang boleh diteroka untuk penyertaan Portugal.

Namun, memorandum persefahaman atau perbincangan mengenai pemasangan belum boleh dianggap sebagai jaminan pekerjaan, hak pembaikan tempatan atau hasil eksport sehingga kontrak menetapkan pelaburan, jumlah pengeluaran, akses harta intelek dan tempoh kerja.

Penggunaan enjin yang berasal dari Amerika Syarikat pada Gripen turut menunjukkan bahawa pemilihan pesawat Eropah tidak semestinya menghapuskan semua kebergantungan kepada Washington, meskipun struktur sokongannya berbeza daripada program F-35.

Bilangan negara pengguna Gripen yang lebih kecil berbanding F-35 boleh mempengaruhi peluang Portugal menyertai latihan dan rangkaian logistik bersama, menjadikan keserasian operasi serta bantuan ketika permintaan meningkat penting bagi penugasan NATO yang berpanjangan.

Cadangan Gripen menguji sama ada Lisbon sanggup menerima armada tanpa ciri halimunan sebagai pertukaran untuk ketersediaan pesawat yang berterusan dan kerja aeroangkasa tempatan, walaupun komuniti pengguna antarabangsanya lebih kecil daripada pesaing utama.

Kekuatan sebenar tawaran Saab akan bergantung pada komitmen yang boleh diukur, termasuk jumlah jam penerbangan tahunan, kerja pembaikan di Portugal, enjin simpanan dan sokongan penugasan, supaya tahap kesiapsiagaannya dapat dibandingkan secara adil.

Dakwaan “Suis Pemati” Menutup Risiko Sokongan yang Lebih Nyata

Dakwaan bahawa Washington mampu melumpuhkan F-35 milik sekutunya dari jauh mendapat perhatian kerana ia meringkaskan perdebatan rumit mengenai kedaulatan kepada satu gambaran yang mencemaskan, namun tiada bukti awam mengesahkan kewujudan mekanisme sedemikian.

Pejabat Program Bersama F-35 menafikan kewujudan “suis pemati”, manakala wakil Lockheed Martin turut menolak dakwaan bahawa pesawat milik sesebuah negara pengguna boleh dimatikan dari jauh.

Penafian itu menjawab dakwaan teknikal yang khusus, tetapi tidak menyelesaikan persoalan tentang kesan sekatan bekalan alat ganti, data misi, sokongan perisian atau persenjataan sekiranya berlaku pertikaian politik yang berpanjangan.

Kebimbangan yang dinyatakan Nuno Melo tertumpu pada kemungkinan had terhadap penggunaan, penyelenggaraan dan komponen, menjadikan syarat kontrak serta hubungan diplomatik yang menyokong armada lebih relevan daripada spekulasi mengenai arahan kawalan jauh.

Gangguan sokongan tidak semestinya menghentikan penerbangan serta-merta kerana, bergantung pada stok dan perjanjian sedia ada, kesannya boleh terkumpul melalui penurunan kadar kesiapsiagaan misi, pembaikan yang tertangguh dan keupayaan tempur yang merosot.

Risiko itu wujud pada tahap berbeza bagi keempat-empat calon kerana pesawat pejuang moden bergantung pada pembekal luar, perisian yang diperakui, persenjataan khusus dan rantaian penyelenggaraan yang tidak mampu disediakan Portugal sepenuhnya secara sendiri.

Persoalan utama ialah bentuk kebergantungan yang boleh dipelbagaikan, disediakan di dalam negara atau dilindungi melalui perjanjian, serta seberapa cepat setiap armada mampu pulih jika sokongan dari luar terjejas.

Penyingkiran Turkiye daripada program F-35 selepas memperoleh sistem pertahanan udara S-400 buatan Rusia menunjukkan keputusan politik boleh menjejaskan penyertaan dalam program itu, tetapi tidak membuktikan pesawat yang sudah diserahkan kepada sekutu memiliki alat pelumpuh jarak jauh.

Bagi Lisbon, perbezaan itu penting: memperbesar-besarkan dakwaan “suis pemati” boleh menjejaskan penilaian perolehan, manakala mengabaikan risiko sokongan operasi yang didokumenkan boleh mendedahkan sebuah armada kecil kepada krisis bekalan.

Portugal wajar menilai semua pembida berdasarkan senario yang sama, iaitu keperluan meneruskan rondaan udara Atlantik dan komitmen NATO ketika penghantaran alat ganti, bantuan teknikal serta kemas kini perisian dari luar negara terganggu sementara.

Geografi Atlantik Jadikan Logistik Penentu Keupayaan Tempur

Kedudukan Portugal antara benua Eropah dan tengah Lautan Atlantik bermakna pesawat pilihannya perlu melakukan lebih daripada tugas pemintasan biasa, termasuk menyokong operasi di ruang udara tanah besar, Madeira, Azores serta penugasan bersama sekutu.

Pangkalan Udara Lajes menjadikan Azores penting kepada operasi merentasi Atlantik, tetapi jarak yang jauh boleh membebankan ketahanan penerbangan, pasukan penyelenggaraan, bekalan bahan api dan akses kepada pesawat tangki apabila pesawat ditempatkan jauh dari pangkalan utama.

Angka jarak tempur yang diiklankan tidak menggambarkan keseluruhan cabaran itu tanpa mengambil kira muatan, profil penerbangan, simpanan bahan api, cuaca, akses pangkalan udara dan tempoh pesawat perlu berada di kawasan operasi.

Portugal perlu menilai keperluan landasan, peralatan darat, juruteknik yang boleh dikerahkan, komunikasi selamat serta stok alat ganti bersama prestasi radar dan keserasian peluru berpandu sebelum menentukan kemampuan sesebuah skuadron bertahan dalam operasi Atlantik.

Pembelian sejumlah kecil pesawat berkeupayaan tinggi mungkin mengehadkan liputan berterusan jika keperluan penyelenggaraan mengurangkan bilangan pesawat tersedia, manakala armada lebih besar pula mungkin tidak cukup berdaya tahan untuk misi perang berisiko tinggi.

Keputusan kerajaan turut menentukan keperluan stok persenjataan, simulator, kemudahan berpagar perlindungan dan latihan anggota, yang semuanya memerlukan pembiayaan jika pembelian pesawat hendak diterjemahkan kepada kekuatan operasi sebenar.

Setiap pembida menawarkan pendekatan berbeza: Lockheed Martin menonjolkan ciri halimunan dan rangkaian sekutu, Airbus menekankan pertahanan udara Eropah dan hubungan dengan Sepanyol, Dassault menawarkan keupayaan pelbagai peranan, manakala Saab mengutamakan kesiapsiagaan serta industri Portugal.

Semua itu masih merupakan cadangan yang bersaing, bukannya bukti prestasi operasi di Portugal, kerana syarat tender, saiz akhir armada, jadual penghantaran dan pakej industri yang mengikat belum diumumkan.

Masa juga semakin penting apabila armada F-16 Portugal terus menua: keputusan yang lewat memanjangkan beban operasinya, tetapi pembelian tergesa-gesa tanpa latihan, infrastruktur dan sokongan yang kukuh hanya akan memindahkan masalah kesiapsiagaan kepada pesawat baharu.

Bagi Portugal, pakej terbaik ialah yang mengekalkan kebebasan membuat keputusan operasi, menghasilkan sorti yang boleh dikerahkan dan menyokong misi NATO merentasi jarak Atlantik ketika hubungan politik, rantaian bekalan serta persekitaran ancaman menghadapi tekanan.