“Tarif Turun Jika Beli Dron”: Amerika ‘Tekan’ Indonesia Dengan Perjanjian Pembelian Dron Maritim di Laut China Selatan

(DEFENCE SECURITY ASIA) — Pendedahan bahawa Washington meletakkan syarat pengurangan tarif eksport Indonesia kepada pembelian dron pengawasan maritim buatan Amerika Syarikat menandakan satu peningkatan ketara dalam penggunaan dasar perdagangan sebagai instrumen geopolitik, sekali gus menggambarkan bagaimana tekanan ekonomi kini semakin digabungkan secara langsung dengan strategi keselamatan Indo-Pasifik di tengah persaingan Laut China Selatan yang kian meruncing.

Menurut satu dokumen sulit kerajaan Indonesia bertarikh 10 Oktober 2025, Washington mencadangkan pengurangan tarif punitif daripada 32 peratus kepada 19 peratus ke atas barangan Indonesia, yang berpotensi menjimatkan pengeksport berbilion dolar Amerika Syarikat, dengan syarat jelas bahawa Jakarta mesti membeli serta mengumumkan secara terbuka perolehan sistem udara tanpa pemandu Amerika bagi tujuan pengawasan maritim.

Pendekatan ini selari dengan doktrin penggal kedua Presiden Donald Trump yang dikenali sebagai “America First”, di mana tarif digunakan secara agresif terhadap rakan strategik untuk memaksa pematuhan keselamatan, sekali gus meletakkan Indonesia sebagai ekonomi terbesar Asia Tenggara dan negara maritim utama Indo-Pasifik sebagai ujian kritikal keupayaan kuasa sederhana mengekalkan autonomi strategik.

Respons Indonesia pula bersifat berhati-hati, apabila Brigedier Jeneral Rico Ricardo Sirait, Ketua Biro Maklumat Sekretariat Jeneral Kementerian Pertahanan, menegaskan bahawa “setakat ini, belum ada perbincangan khusus mengenai permintaan pembelian dron pengawasan maritim atau sebarang keputusan berkaitan perkara tersebut”, sambil menekankan bahawa perolehan pertahanan ditentukan oleh keperluan nasional dan bukannya kepentingan pihak asing.

Pendekatan berhati-hati ini mencerminkan strategi imbangan Presiden Prabowo Subianto sejak memegang jawatan pada akhir 2024, apabila pentadbirannya mempercepat pemodenan ketenteraan sambil mengekalkan doktrin bebas aktif Indonesia yang menekankan ketidakberpihakan, fleksibiliti strategik dan penolakan terhadap pengikatan keselamatan formal yang boleh mencetuskan tindak balas kuasa besar, khususnya China.

Kepentingan strategik isu ini diperkukuh oleh geografi maritim Indonesia yang dipertikaikan, apabila Laut Natuna Utara terletak dalam zon ekonomi eksklusif Jakarta namun bertindih dengan tuntutan sembilan garis putus-putus Beijing, sekali gus mewujudkan geseran berterusan yang telah mencetuskan beberapa pertembungan antara kapal rondaan Indonesia dan militia perikanan China disokong pengawal pantai.

Penganalisis memberi amaran bahawa tuntutan Amerika Syarikat agar Indonesia mengeraskan pendirian maritimnya secara terbuka berisiko menukar perolehan pengawasan kepada isyarat geopolitik yang jelas, apabila dinyatakan bahawa “Amerika Syarikat menuntut Indonesia membeli dron pengawasan maritim buatan AS dan menggunakannya untuk mengeraskan pendirian Laut China Selatan dan Laut Natuna berdepan China”, sekali gus mengubah persepsi ancaman serantau secara mendadak.

Dari perspektif Jakarta, implikasi isu ini melangkaui aspek dron semata-mata kerana ancaman tarif turut menjejaskan sektor eksport utama termasuk nikel, minyak sawit, tekstil, kasut dan elektronik dalam hubungan perdagangan dua hala bernilai kira-kira US$300 bilion setahun, bersamaan sekitar RM1.41 trilion, sekali gus meletakkan Indonesia di persimpangan kerentanan ekonomi dan paksaan strategik.

Secara keseluruhan, episod ini memperlihatkan evolusi persaingan Indo-Pasifik, di mana platform pengawasan, tarif dan tekanan diplomatik bergabung dalam satu rangka paksaan yang memaksa Indonesia menavigasi laluan strategik berisiko tinggi antara melindungi pertumbuhan ekonomi, mempertahankan kedaulatan maritim dan mengelakkan Laut China Selatan daripada terjerumus ke arah ketidakstabilan ketenteraan.

Dokumen Bocor dan Syarat Strategik Washington yang Semakin Meluas

Dokumen sulit tersebut memperincikan pelbagai tuntutan Amerika Syarikat yang melangkaui perolehan dron pengawasan maritim, sekali gus mendedahkan pelan strategik lebih luas untuk mengikat Indonesia dengan lebih kukuh ke dalam seni bina keselamatan Indo-Pasifik Washington melalui kebergantungan pertahanan, penyelarasan dasar dan langkah pengecualian teknologi yang jelas menyasarkan pengaruh China.

Teras kepada syarat ini ialah keperluan Indonesia memperoleh sistem udara tanpa pemandu buatan Amerika Syarikat khusus untuk operasi di Laut Natuna Utara, sekali gus menukar pemantauan domain maritim rutin kepada satu penegasan dominasi pengawasan yang nyata di perairan di mana kapal China kerap menguji ambang penguatkuasaan Jakarta.

Tidak kurang pentingnya ialah desakan Washington agar perolehan dron tersebut diumumkan secara terbuka, satu syarat yang menukar pembelian teknikal pertahanan kepada isyarat politik untuk menunjukkan penjajaran strategik Indonesia, sekali gus memperkuat mesej pencegahan terhadap Beijing sambil mengehadkan ruang ketaksaan diplomatik Jakarta.

Syarat tambahan lain termasuk pengembangan kerangka kerjasama keselamatan dua hala, sekatan terhadap integrasi teknologi China dalam infrastruktur kritikal Indonesia serta keperluan rundingan wajib dengan Washington sebelum Jakarta memeterai perjanjian perdagangan digital dengan pihak ketiga, yang secara kolektif mencerminkan pencerobohan mendalam terhadap kedaulatan pembuatan dasar nasional.

Walaupun model dron tidak dinyatakan secara jelas, penganalisis pertahanan secara meluas menilai bahawa General Atomics MQ-9B SeaGuardian merupakan calon paling berkemungkinan berdasarkan rekod eksportnya, pengoptimuman maritim serta keserasian dengan ekosistem perkongsian risikan Amerika Syarikat di seluruh Indo-Pasifik.

MQ-9B SeaGuardian menawarkan ketahanan operasi melebihi 40 jam, altitud operasi sehingga 50,000 kaki serta keupayaan gabungan pelbagai sensor termasuk radar apertur sintetik, kamera elektro-optik dan inframerah, sokongan peperangan elektronik serta petunjuk peperangan anti-kapal selam yang menjadikannya sesuai untuk pengawasan berterusan di perairan luas Indonesia.

Sistem seumpama ini telah digunakan oleh rakan serantau, apabila India mengintegrasikan SeaGuardian dalam rangkaian pengawasan Lautan Hindi dan Filipina mengoperasikan MQ-9A Reaper pada akhir 2025 bagi meningkatkan kesedaran domain maritim di tengah ketegangan Laut China Selatan yang semakin meningkat.

Dengan mengaitkan platform sedemikian secara langsung kepada kelegaan tarif, Washington secara efektif menukar keupayaan ISR canggih kepada alat tawar-menawar, sekali gus mengaburkan sempadan antara rundingan perdagangan dan penjajaran pertahanan serta menimbulkan persoalan mendasar tentang kelestarian strategi perolehan pelbagai sumber Indonesia.

Respons Pertahanan Indonesia yang Berhati-hati dan Autonomi Strategik

Kementerian Pertahanan Indonesia memberikan respons dengan bahasa yang disusun rapi tanpa menyokong atau menolak secara mutlak cadangan Amerika Syarikat, mencerminkan usaha terancang untuk mengekalkan ruang manuver diplomatik sambil memberi isyarat bahawa keputusan perolehan pertahanan kekal berpaksikan keutamaan nasional dan bukannya tekanan luaran.

Brigedier Jeneral Rico Ricardo Sirait mengukuhkan pendirian ini dengan menegaskan bahawa kementerian hanya meneliti laporan media serta berkoordinasi dengan agensi berkaitan, sambil menekankan bahawa perolehan pertahanan ditentukan oleh keperluan operasi, kemampuan fiskal dan pertimbangan kedaulatan, bukannya kepentingan geopolitik kerajaan asing.

Beliau turut mengakui bahawa pengawasan maritim masih merupakan jurang keupayaan kritikal bagi Indonesia, khususnya disebabkan geografi kepulauan yang meliputi lebih enam juta kilometer persegi perairan, di mana aktiviti perikanan haram, penyeludupan dan pencerobohan tanpa kebenaran terus membebankan Angkatan Tentera Nasional Indonesia.

Sirait juga mengesahkan bahawa pertemuan terkini antara Menteri Pertahanan Sjafrie Sjamsoeddin dan Duta Besar Amerika Syarikat menyentuh keperluan meningkatkan keupayaan pengawasan maritim termasuk sistem tanpa pemandu, namun menegaskan bahawa sebarang perolehan masa depan akan dinilai dalam kerangka pelan pemodenan nasional yang lebih luas.

Di bawah kepimpinan Presiden Prabowo, Indonesia telah memulakan program pemodenan pertahanan bernilai berbilion dolar merangkumi pesawat pejuang, kapal selam, kapal tempur permukaan dan platform tanpa pemandu, dengan matlamat memulihkan kesiapsiagaan angkatan sambil menangani kekurangan keupayaan jangka panjang.

Program ini secara sedar mengutamakan kepelbagaian pembekal dengan melibatkan platform dari Perancis, Türkiye, Korea Selatan dan industri tempatan, bertujuan mengurangkan risiko kebergantungan dan mengekalkan fleksibiliti strategik dalam landskap geopolitik yang berubah-ubah.

Pengalaman Indonesia dengan rundingan MQ-9B yang terhenti pada 2023, dilaporkan berpunca daripada kebimbangan kos dan kerumitan integrasi, mengukuhkan lagi sikap berhati-hati Jakarta terhadap platform kos tinggi sumber tunggal yang berpotensi mengehadkan pilihan operasi dan diplomatik masa depan.

Dalam konteks ini, menerima perolehan dron yang terikat secara langsung dengan konsesi perdagangan akan menandakan penyimpangan asas daripada falsafah perolehan pertahanan Indonesia, dengan menukar pemodenan ketenteraan daripada fungsi keselamatan berdaulat kepada hasil transaksi paksaan ekonomi.

Ketegangan Laut China Selatan dan Risiko Peningkatan Strategik

Kedudukan Indonesia di Laut China Selatan bersifat unik dan kompleks kerana Jakarta tidak menuntut ciri pulau yang dipertikaikan, namun tetap tegas mempertahankan zon ekonomi eksklusifnya di Laut Natuna Utara, kawasan yang dinamakan semula secara rasmi pada 2017 bagi mengukuhkan tuntutan undang-undang dan politik di bawah undang-undang maritim antarabangsa.

Pendekatan ini telah menghasilkan beberapa konfrontasi berkala, termasuk insiden ketara pada Disember 2025 apabila kapal rondaan Indonesia menghalau pukat tunda China yang beroperasi dengan perlindungan pengawal pantai, sekali gus menonjolkan risiko peningkatan berterusan walaupun tanpa pertikaian kedaulatan formal.

Pengenalan dron pengawasan maritim buatan Amerika Syarikat ke dalam persekitaran ini berpotensi meningkatkan keupayaan pengesanan dan penjejakan Indonesia secara dramatik, membolehkan pemantauan berterusan pergerakan kapal China serta pengumpulan bukti pencerobohan yang lebih kukuh.

Namun, peningkatan keterlihatan ini juga berpotensi mempercepat dinamik peningkatan ketegangan, apabila data pengawasan diterjemahkan kepada tindakan penguatkuasaan yang mungkin ditafsir Beijing sebagai sebahagian daripada objektif strategik Amerika Syarikat dan bukannya penguatkuasaan kedaulatan semata-mata.

Muhammad Zulfikar Rakhmat, Pengarah Meja China-Indonesia di Pusat Kajian Ekonomi dan Undang-Undang, memberi amaran bahawa “menerima tuntutan ini bukan sahaja akan merumitkan rundingan perdagangan, malah menjejaskan autonomi strategik Indonesia, merenggangkan hubungan dengan China, dan berisiko mencetuskan ketidakstabilan lebih besar di Laut China Selatan”.

Tindak balas China berpotensi melangkaui bantahan diplomatik, termasuk langkah balas ekonomi, pengurangan pelaburan infrastruktur, peningkatan kehadiran maritim serta operasi pengawal pantai dan militia maritim yang lebih agresif bagi menguji ketegasan Indonesia.

Rakhmat turut mengingatkan bahawa “penjajaran yang jelas dengan tuntutan keselamatan Amerika Syarikat berkemungkinan mengubah pengiraan strategik Beijing”, dengan China mungkin meningkatkan ketegasan bukan sahaja untuk menghukum penjajaran tersebut tetapi juga untuk menghalang negara ASEAN lain daripada mencontohi Indonesia.

Dinamik sedemikian berisiko menukar Indonesia daripada kuasa sederhana penstabil kepada negara barisan hadapan dalam persaingan strategik Amerika Syarikat–China, sekali gus mengubah secara asas geometri keselamatan Laut China Selatan.

Perpaduan ASEAN, Strategi Indo-Pasifik dan Rangkaian Pengawasan

Dari sudut pandang Washington, peluasan keupayaan pengawasan maritim ke Indonesia selari sepenuhnya dengan strategi Indo-Pasifik yang lebih luas untuk mengekang operasi zon kelabu China melalui rangkaian ISR berlapis yang merangkumi seluruh Laut China Selatan.

Pengoperasian platform MQ-9 di kalangan sekutu dan rakan kongsi termasuk India, Jepun, Australia dan Filipina telah mewujudkan seni bina pengawasan semakin terintegrasi yang meningkatkan amaran awal, perkongsian risikan dan pilihan tindak balas terkoordinasi.

Sebagaimana ditunjukkan oleh penempatan MQ-9A Reaper di Filipina pada November 2025, di mana Kor Marin Amerika Syarikat menyatakan dron tersebut digunakan “untuk menyokong keselamatan maritim serantau Filipina melalui kesedaran domain maritim bersama”, pengawasan kini menjadi teras pencegahan tanpa penggunaan kuasa secara terbuka.

Penyertaan Indonesia dalam rangkaian ini akan memperluas liputan ke atas laluan laut kritikal yang mengendalikan perdagangan tahunan bernilai kira-kira US$3.5 trilion, bersamaan sekitar RM16.5 trilion, sekali gus meningkatkan tekanan strategik ke atas operasi tentera laut dan pengawal pantai China.

Namun, pendekatan ini membawa risiko memecah-belahkan perpaduan ASEAN, kerana penerimaan syarat perdagangan berkait keselamatan oleh Indonesia boleh mewujudkan preseden yang memaksa negara lebih kecil sama ada mengikut atau menentang, sekali gus memperdalam polarisasi intra-serantau.

Rakhmat memberi amaran bahawa “jika Jakarta menerima syarat perdagangan berkait keselamatan daripada Washington, ia boleh mewujudkan preseden yang memecah-belahkan perpaduan ASEAN”, sekali gus melemahkan usaha kolektif merundingkan Kod Tatalaku dengan China.

Kedudukan pusat ASEAN selama ini bergantung kepada keupayaan Indonesia menjadi pengantara antara kuasa bersaing, dan sebarang persepsi bahawa Jakarta telah berpihak secara tegas kepada Washington berpotensi menghakis kredibilitinya sebagai pengimbang neutral.

Dalam konteks ini, tuntutan dron bukan sekadar isu dua hala tetapi berpotensi menjadi titik perubahan bagi susunan keselamatan serantau Asia Tenggara.

Kiraan Ekonomi, Kos Pertahanan dan Pertukaran Strategik

Dimensi ekonomi cadangan Washington adalah besar kerana pengurangan tarif daripada 32 peratus kepada 19 peratus berpotensi mengekalkan hasil eksport bernilai berbilion dolar Amerika Syarikat, sekali gus menyokong unjuran pertumbuhan KDNK Indonesia sebanyak 5.2 peratus pada 2026 di tengah tekanan pemulihan pasca pandemik.

Namun, kelegaan ini hadir bersama kos fiskal langsung, apabila satu skuadron dron MQ-9B SeaGuardian dianggarkan bernilai sekitar US$500 juta atau kira-kira RM2.35 bilion, tidak termasuk kos penyelenggaraan jangka panjang, latihan dan integrasi data.

Bagi bajet pertahanan yang sudah terbeban dengan perolehan serentak pesawat pejuang, kapal selam dan platform laut, pembelian sedemikian akan mewujudkan kos peluang yang berpotensi melengahkan atau menyingkirkan keupayaan keutamaan lain.

Dari sudut operasi, dron akan meningkatkan secara signifikan keupayaan Indonesia memantau domain maritimnya, menampung liputan terhad armada laut sekitar 250 kapal serta melengkapkan keupayaan rondaan maritim melalui kerjasama serantau.

Namun secara strategik, penjajaran terbuka dengan inisiatif pengawasan Amerika Syarikat berpotensi mengundang tindak balas asimetri China termasuk operasi siber, tekanan ekonomi dan peningkatan pencerobohan maritim yang memanfaatkan peningkatan keterlihatan Indonesia.

Indonesia masih mempunyai alternatif, termasuk mempelbagaikan pasaran eksport melalui rangka kerja ASEAN-Plus, mengukuhkan hubungan dengan Kesatuan Eropah dan ekonomi Timur Tengah serta meneruskan strategi perolehan pertahanan berbilang hala.

Rakhmat merumuskan bahawa “bagi Indonesia, pilihan ini amat jelas, kelegaan tarif jangka pendek mungkin menggoda tetapi kos jangka panjang terhadap hubungan dengan China, kestabilan serantau dan autonomi strategik adalah jauh lebih besar”.

Cara Jakarta menavigasi dilema ini akan menentukan bukan sahaja peranannya di Laut China Selatan, malah kelangsungan autonomi kuasa sederhana dalam era di mana perdagangan, teknologi dan keselamatan semakin saling berkait. — DEFENCE SECURITY ASIA