“Segi Tiga Kuasa Baharu”: Pakatan Pertahanan Türkiye–Arab Saudi–Pakistan Bakal Ubah Imbangan Kuasa Asia Barat

(DEFENCE SECURITY ASIA) — Türkiye, Arab Saudi dan Pakistan dijangka memeterai perjanjian pertahanan bersama di Jeddah, sekali gus membentuk segi tiga keselamatan strategik yang menggabungkan kekuatan modal negara Teluk, teknologi ketenteraan Türkiye dan angkatan berkeupayaan nuklear Pakistan.

Pemeteraian yang dijangka berlangsung itu menghimpunkan Putera Mahkota Arab Saudi, Mohammed bin Salman; Presiden Türkiye, Recep Tayyip Erdoğan; Perdana Menteri Pakistan, Shehbaz Sharif; serta Panglima Tentera Darat Pakistan, Field Marsyal Asim Munir.

Pertemuan peringkat tertinggi itu berlangsung ketika konflik serantau semakin mendedahkan kelemahan struktur keselamatan Asia Barat yang selama beberapa dekad bergantung kepada jaminan, keupayaan dan kehadiran ketenteraan kuasa luar.

Walaupun rundingan dilaporkan merangkumi latihan ketenteraan bersama, perkongsian risikan, integrasi industri pertahanan dan kesalingoperasian, tiada teks perjanjian diterbitkan bagi mengesahkan jaminan pertahanan automatik, struktur pemerintahan, kewajipan penempatan atau perlindungan nuklear.

Perbezaan itu penting kerana kerangka tiga negara berkenaan dilihat lebih luas daripada kerjasama pertahanan biasa, tetapi tidak sejelas Perjanjian Pertahanan Bersama Strategik Arab Saudi–Pakistan yang menganggap serangan terhadap satu pihak sebagai serangan terhadap kedua-duanya.

Pakatan berkenaan lebih tepat dilihat sebagai strategi pengimbangan berlapis dan bukannya pembentukan sebuah “NATO Islam,” kerana ketiga-tiga negara masih mahu mengekalkan hubungan strategik dengan Washington, Beijing, Tehran dan Pertubuhan Perjanjian Atlantik Utara (NATO).

Kepentingan ketenteraannya terletak pada penggabungan kedalaman strategik dan pembiayaan Arab Saudi dengan ekosistem aeroangkasa Türkiye, selain tenaga manusia, pengalaman operasi serta kapasiti pengeluaran pertahanan Pakistan.

Gabungan itu berpotensi mewujudkan rangkaian logistik teragih, rantaian perolehan lebih berdaya tahan dan mekanisme penjanaan kekuatan berterusan ketika keyakinan terhadap kebolehpercayaan payung keselamatan tradisional Amerika Syarikat semakin dipersoalkan di Asia Barat.

Arab Saudi memperoleh pilihan tambahan untuk melindungi kemudahan minyak, pangkalan udara dan laluan maritim, manakala Türkiye mendapat akses kepada modal serta skala pengeluaran dan Pakistan boleh menukar kapasiti ekspedisi serta eksport pertahanannya kepada pengaruh geopolitik.

Laporan mengenai penempatan 8,000 anggota Pakistan, 16 pesawat tempur JF-17 Block III, skuadron dron dan sistem pertahanan udara HQ-9 sejak April 2026 masih belum didokumentasikan sepenuhnya secara terbuka, sekali gus memerlukan penelitian berhati-hati.

Sekiranya tepat, postur itu menempatkan keupayaan tempur pimpinan Pakistan berhampiran infrastruktur tenaga kritikal di Wilayah Timur Arab Saudi, namun keberkesanannya bergantung kepada pangkalan, bekalan peluru, penyelenggaraan, komunikasi terlindung dan sistem pemerintahan serta kawalan bersepadu.

Perkembangan tersebut dipercepatkan oleh konflik Amerika Syarikat–Iran, gangguan perkapalan di Selat Hormuz dan Laut Merah, tindakan balas Iran terhadap sasaran negara Teluk serta ketegangan Gaza yang meningkatkan keperluan terhadap mekanisme pencegahan kendalian serantau.

Namun, nilai geopolitik perjanjian itu akhirnya bergantung kepada keupayaan ketiga-tiga negara menyelaraskan keutamaan ancaman, mewujudkan pautan data selamat, menempatkan stok awal, menyeragamkan doktrin dan membentuk prosedur perundingan krisis serta kawalan eskalasi yang berwibawa.

Daripada Hubungan Dua Hala Kepada Seni Bina Keselamatan Tiga Negara

Perjanjian yang dicadangkan itu dibina berasaskan Perjanjian Pertahanan Bersama Arab Saudi–Pakistan yang dimeterai di Istana Al-Yamamah pada 17 September 2025, walaupun rundingan tiga hala dilaporkan sudah berlangsung beberapa bulan sebelum pencapaian diplomatik tersebut.

Kepemimpinan industri pertahanan Pakistan mengesahkan pada Januari 2026 bahawa kerangka melibatkan tiga negara masih dibangunkan, sekali gus menjelaskan Türkiye bukan sekadar menyertai perjanjian dua hala sedia ada meskipun status sebenar Ankara sebelum ini dilaporkan secara bercanggah.

Perbezaan institusi itu memberikan ruang strategik kepada Türkiye untuk menyelaraskan latihan, risikan dan industri tanpa terikat secara automatik dalam setiap krisis Arab Saudi–Pakistan, khususnya konflik membabitkan India atau keadaan yang bercanggah dengan tanggungjawab Ankara dalam NATO.

Bagi perancang pertahanan Arab Saudi, perkongsian berlapis mengurangkan kebergantungan terhadap satu kuasa luar sambil membuka akses kepada anggota Pakistan dan sistem Türkiye yang boleh melengkapi pesawat, pemintas, rangkaian pengawasan, logistik serta infrastruktur sokongan Amerika Syarikat.

Penyertaan Türkiye pula memperkukuh autonomi strategik dan akses pasarannya tanpa memerlukan Ankara meninggalkan NATO, namun tafsiran berbentuk pertahanan bersama boleh mencetuskan persoalan sekiranya aset atau risikan Türkiye digunakan dalam operasi yang bertentangan dengan keutamaan sekutunya.

Bagi Islamabad, pakatan itu meningkatkan kedudukan Pakistan daripada penyedia keselamatan dua hala kepada penghubung antara pembiayaan Teluk, teknologi Türkiye dan platform berkaitan China, tetapi pada masa sama menambah beban logistik untuk mengekalkan komitmen di medan berjauhan.

Mesir turut dilaporkan terbabit dalam format perundingan lebih luas yang kadangkala dikenali sebagai “R-4,” namun sumbangan Kaherah setakat ini dilihat lebih bersifat politik dan geografi menerusi Terusan Suez, bukannya komitmen ketenteraan yang ditetapkan.

Peranan Emiriah Arab Bersatu yang terhad atau tidak kelihatan boleh merumitkan kesepaduan Majlis Kerjasama Teluk apabila perkongsian pertahanan, rangkaian perolehan dan penilaian ancaman berbeza menghasilkan struktur pemerintahan bertindih ketika pertahanan peluru berpandu memerlukan integrasi menyeluruh.

Qatar atau Mesir masih boleh terbabit secara tidak rasmi, tetapi peluasan keanggotaan berisiko memperbesar masalah pengelasan risikan, peraturan pertempuran dan pencapaian konsensus kerana setiap negara mempunyai hubungan serta perhitungan keselamatan berbeza terhadap Iran dan Israel.

Kredibiliti seni bina itu memerlukan protokol jelas yang membezakan perundingan, bantuan dan tindak balas ketenteraan kerana kekaburan nuklear, penempatan ekspedisi serta kuasa pemerintahan tidak ditentukan boleh menghalang musuh, tetapi turut meningkatkan risiko salah perhitungan.

Postur Ketenteraan Pakistan dan Logistik Pencegahan di Teluk

Laporan bahawa Pakistan menempatkan 8,000 anggota tentera di Arab Saudi sejak April 2026 menunjukkan peralihan daripada latihan simbolik kepada perlindungan aset secara berterusan, namun lokasi pangkalan, komposisi unit, tahap kesiagaan dan bidang kuasanya belum diperincikan secara rasmi.

Skuadron yang dilaporkan merangkumi 16 pesawat tempur pelbagai peranan JF-17 Block III boleh menyediakan keupayaan udara moden, tetapi nilai tempurnya bergantung kepada peluru berpandu jarak luar penglihatan, pesawat tangki, pengawasan udara dan seni bina data misi serasi.

Penempatan skuadron dron boleh memperluas pengawasan kemudahan minyak dan laluan maritim, manakala sistem HQ-9 buatan China berpotensi memperkukuh pertahanan kawasan, tetapi integrasi penderia serta penyelarasan dengan sistem Barat kendalian Arab Saudi kekal tidak diketahui.

Pembiayaan Saudi dan kepemimpinan operasi Pakistan boleh mewujudkan model perkongsian beban tersendiri, membolehkan Riyadh mendapatkan tenaga manusia siap digerakkan tanpa membangunkan semua unit khusus, sementara Islamabad memperoleh sumber bagi menyokong kesiagaan, perolehan dan industri pertahanannya.

Tumpuan pusat pemprosesan minyak, terminal eksport dan infrastruktur sokongan di Wilayah Timur menjadikan pertahanan udara berlapis sangat penting kerana serangan berjaya boleh mengganggu bekalan global, meningkatkan kos insurans dan menjejaskan ekonomi Eropah serta Asia.

Bagaimanapun, penempatan 8,000 anggota memerlukan penginapan, sokongan perubatan, pengangkutan, bahan api, simpanan peluru, perlindungan pasukan dan penggiliran berterusan, menjadikan keupayaan membangunkan rangkaian sokongan tahan gangguan sebagai ujian sebenar perjanjian itu.

Sebarang peluasan penempatan akan meningkatkan dilema pengagihan pasukan Pakistan kerana komitmen luar negara perlu diseimbangkan dengan keperluan sempadan India, operasi menentang keganasan dan keselamatan domestik, manakala laluan bantuan merentasi kawasan berhampiran Iran boleh terdedah ketika perang.

Kehadiran JF-17 turut membawa kepentingan perindustrian selepas Arab Saudi dilaporkan mempertimbangkan penukaran pinjaman bernilai AS$2 bilion (RM8 bilion) kepada pembelian pesawat dalam kemungkinan pakej lebih luas bernilai AS$4 bilion (RM16 bilion).

Namun, penempatan pesawat tidak membuktikan Arab Saudi sudah bersetuju membelinya kerana teknologi berkaitan China boleh mencetuskan persoalan mengenai kesalingoperasian, kawalan eksport dan keselamatan siber dalam struktur penerbangan tempur Saudi yang masih berteraskan sistem Amerika dan Eropah.

Pasukan Pakistan boleh memberikan isyarat pencegahan ketara, tetapi keberkesanan jangka panjang memerlukan doktrin bersama, komunikasi disulitkan, gambaran udara bersepadu, stok terlindung dan prosedur tindak balas terlatih bagi mengelakkan kontingen nasional bertindak secara berasingan ketika serangan elektronik atau peluru berpandu.

Industri Pertahanan Türkiye Menjadi Enjin Teknologi

Türkiye menyediakan asas teknologi bagi segi tiga pertahanan itu menerusi pesawat tanpa pemandu, penderia, peluru berpandu tepat, kenderaan berperisai, pembinaan kapal dan pembuatan aeroangkasa, sementara pembiayaan Saudi membantu memindahkan pengeluaran serta kepakaran penyelenggaraan ke negara berkenaan.

Program utama Bayraktar Akıncı yang dilaporkan bernilai antara AS$3 bilion hingga AS$3.1 bilion, bersamaan RM12 bilion hingga RM12.4 bilion, merangkumi sekurang-kurangnya 60 pesawat untuk tentera udara dan tentera laut Arab Saudi dengan penghantaran bermula pada 2025.

Rancangan pemasangan akhir dan pengeluaran tempatan di Arab Saudi mulai 2026, termasuk perkongsian harta intelek serta sasaran kandungan tempatan sehingga 70 peratus, akan mengubah hubungan itu daripada pembelian biasa kepada pembangunan keupayaan pertahanan berdaulat.

Peralihan tersebut membolehkan Arab Saudi membina keupayaan ujian penerbangan, pengeluaran kerangka pesawat, penyelenggaraan bebas dan penguasaan subsistem, sekali gus mengurangkan pergantungan jangka panjang Riyadh terhadap pengilang serta rantaian bekalan pertahanan asing.

Saudi Arabian Military Industries (SAMI) dan National Company for Mechanical Systems (NCMS) menjadi teras laluan perindustrian itu, manakala ASELSAN membangunkan penderia elektro-optik termasuk ASELFLIR-500 dan Roketsan menyokong penyediaan senjata tepat serta kit panduan.

Kerjasama membabitkan LENTATEK, Nurol Makina dan FNSS pula merangkumi subsistem tanpa pemandu, elektronik, peluru serta kenderaan perisai beroda, sementara pengeluaran di Kompleks Perindustrian Darat SAMI menyokong sasaran Riyadh melokalkan kira-kira separuh perbelanjaan pertahanannya.

Kerjasama turut meliputi sistem pertahanan udara jarak dekat TOLGA keluaran MKE, peluru 122 milimeter, senjata ringan CANiK dan pengeluaran helikopter Gökbey, membuktikan hubungan perindustrian itu menyasarkan keupayaan berlapis dan bukan kebergantungan kepada satu platform.

Potensi penyertaan Arab Saudi dalam program pesawat pejuang generasi kelima KAAN mempunyai implikasi lebih besar kerana Türkiye memperoleh modal serta kedalaman pengeluaran, manakala Riyadh berpeluang memasuki sektor aeroangkasa bernilai tinggi dan mempercepat penyerapan teknologi tempatan.

Namun, tiada komitmen diumumkan yang memperincikan skop pemindahan teknologi, pegangan pemilikan atau jadual penyerahan KAAN, manakala penyepaduan sistem Türkiye berstandard NATO dengan platform Pakistan berkaitan China memerlukan kawalan antara muka, keselamatan siber dan kelulusan eksport yang ketat.

Bagi Türkiye, tempahan Saudi boleh menurunkan kos unit dan menstabilkan pembekal, manakala Arab Saudi memperoleh pekerjaan berkemahiran serta mengurangkan kebergantungan import dan Pakistan mendapat akses teknologi, tetapi kejayaan sebenar tetap bergantung kepada pengeluaran konsisten serta stok masa perang.

Kerjasama Pakistan–Türkiye Menghubungkan Keupayaan Laut, Udara dan Modal Insan

Türkiye dan Pakistan sudah mempunyai tahap kesalingoperasian operasi serta perindustrian lebih mendalam berbanding hubungan masing-masing dengan Arab Saudi, sekali gus menyediakan asas kukuh bagi pakatan tiga negara menerusi pembinaan kapal, sistem tanpa pemandu, kerjasama penerbangan dan pendidikan ketenteraan.

Program korvet kelas MILGEM bernilai hampir AS$1.5 bilion atau RM6 bilion menggabungkan kepakaran reka bentuk serta pembinaan Türkiye dengan penyertaan limbungan Pakistan, manakala pemodenan kapal selam Agosta-90B membuktikan kemampuan kedua-duanya menyepadukan kejuruteraan tentera laut dan sistem tempur kompleks.

Hubungan maritim itu penting kepada keselamatan Teluk dan Laut Merah kerana reka bentuk korvet, prosedur penyelenggaraan serta pengalaman kru boleh menyokong rondaan bersama, namun tiada perjanjian diumumkan mengenai formasi tentera laut tiga negara, pangkalan bersama atau peraturan operasi maritim.

Pengoperasian Bayraktar TB2 dan Akıncı oleh Pakistan mewujudkan keserasian peralatan yang boleh mengurangkan jurang latihan dengan armada Saudi sokongan Türkiye, sekali gus memudahkan perancangan misi, kurikulum penyelenggaraan dan prosedur rangkaian penderia kepada penembak dalam operasi serantau.

Pakistan Aeronautical Complex dan Turkish Aerospace Industries sudah meneroka pemodenan pesawat, avionik, latihan serta usaha sama, manakala penglibatan 14 syarikat Türkiye pada Disember 2025 meneliti pengeluaran, penyelidikan, perkongsian teknologi dan pembuatan bersama dalam ekosistem aeroangkasa Pakistan.

Perbincangan Kumpulan Kerja di National Aerospace Science and Technology Park, Pakistan, turut merangkumi reka bentuk helikopter dan kemungkinan penglibatan dalam KAAN, namun dialog awal itu tidak boleh disamakan dengan kontrak, pembiayaan pembangunan atau jaminan akses teknologi pesawat tempur.

Bantuan Türkiye dalam pemodenan F-16 serta latihan ribuan pegawai Pakistan di institusi ketenteraan negara itu membentuk keserasian doktrin dan rangkaian profesional, yang sering lebih penting dalam operasi gabungan berbanding keserasian platform tanpa hubungan pemerintahan yang kukuh.

Pakistan menawarkan kemudahan ujian, pembuatan berkos rendah dan tenaga kerja, manakala Türkiye menyediakan kematangan reka bentuk serta akses kepada piawaian berasaskan NATO, menghasilkan kelebihan saling melengkapi yang boleh dikembangkan menerusi pelaburan Arab Saudi dan tadbir urus kontrak berkesan.

Bagaimanapun, integrasi lebih mendalam menghadapi kekangan kerana Türkiye perlu mengimbangi keselamatan NATO, Pakistan banyak bergantung kepada peralatan China dan Arab Saudi menggunakan platform Barat, sekali gus mewujudkan sekatan terhadap keselamatan data, perisian, akses silang platform dan maklumat misi.

Oleh itu, pembangunan modal insan mungkin menjadi pencapaian awal paling realistik menerusi institusi latihan bersama, pertukaran pegawai, pensijilan penyelenggaraan dan latihan ketenteraan, sementara integrasi senjata sensitif serta pemindahan teknologi dikawal lebih ketat oleh setiap kerajaan.

Tatanan Asia Barat Multipolar—Pencegahan, Garis Perpecahan atau Kedua-duanya?

Daripada perspektif geopolitik, perjanjian itu menandakan peralihan ke arah pengurusan keselamatan serantau tanpa memutuskan hubungan dengan Washington kerana Türkiye, Arab Saudi dan Pakistan masih memerlukan pasaran, risikan, pembiayaan atau sistem ketenteraan Barat sambil memperluas autonomi strategik.

Arab Saudi mencari pilihan baharu selepas konflik mendedahkan kerentanan infrastruktur tenaga dan laluan perkapalan, Türkiye mahukan pengaruh serta skala perindustrian, manakala Pakistan memperoleh pembiayaan dan kedudukan diplomatik, menjadikan pakatan itu berasaskan keperluan saling melengkapi, bukannya keseragaman ideologi.

Iran mungkin mentafsir pertahanan udara, pasukan ekspedisi dan perkongsian risikan berkenaan sebagai usaha membendung pengaruhnya, namun ketiga-tiga negara mempunyai sebab mengelakkan konfrontasi terbuka dengan Tehran, membolehkan kerangka itu berfungsi sebagai mekanisme pencegahan serta pengantaraan secara serentak.

Israel akan menilai sama ada kekaburan nuklear Pakistan, teknologi Türkiye dan sumber kewangan Saudi mampu mengubah keseimbangan ketenteraan serantau, manakala pakatan itu boleh merumitkan dinamika Perjanjian Abraham dengan menawarkan Riyadh pilihan keselamatan di luar rangka integrasi Israel-Amerika.

India pula dijangka meneliti sama ada bahasa pertahanan bersama Saudi-Pakistan atau mekanisme tiga hala boleh mempengaruhi krisis India-Pakistan, namun hubungan penting Riyadh dengan New Delhi serta perhitungan Türkiye menjadikan penglibatan automatik Arab Saudi sesuatu yang belum ditetapkan atau tidak dapat dipastikan.

Anggapan bahawa Pakistan akan memperluas payung nuklearnya kekal tidak pasti kerana tiada dokumen awam menentukan perundingan, penempatan atau komitmen penggunaan senjata nuklear, manakala menganggap spekulasi sebagai doktrin boleh mencetuskan penilaian ancaman dan tindak balas strategik yang tersasar.

China boleh memperoleh manfaat jika pembiayaan atau platform Pakistan memperkukuh rakan strategiknya, sementara Eropah dan Asia mendapat keuntungan daripada perlindungan laluan tenaga, tetapi pakatan bersaing serta sistem tidak serasi boleh memecahkan rangkaian amaran awal dan merumitkan pengurusan krisis.

Kerangka itu juga tidak mampu menggantikan sepenuhnya keupayaan Amerika Syarikat dalam pertahanan peluru berpandu bersepadu, pengangkutan strategik, risikan, pengawasan, peninjauan, pesawat tangki dan sokongan logistik mendalam, menjadikan konsep saling melengkapi lebih realistik daripada penggantian pantas.

Potensi penstabilannya bergantung kepada pertahanan penafian, logistik berdaya tahan dan perundingan berkesan, manakala risiko ketidakstabilan berpunca daripada jaminan kabur, persepsi ancaman berbeza serta andaian nuklear ketika pemimpin perlu membuat keputusan pantas tanpa gambaran operasi bersama yang disahkan.

Perjanjian Jeddah hanya akan mengubah medan strategik jika tandatangan diterjemahkan kepada keupayaan sebenar melalui struktur pemerintahan, pengeluaran dibiayai, rantaian bekalan terlindung, latihan bersama dan mekanisme kawalan eskalasi yang menentukan sama ada pakatan itu menjadi pencegah kestabilan atau garis perpecahan baharu.