(DEFENCE SECURITY ASIA) — Malaysia membuka lembaran baharu yang berpotensi membawa implikasi strategik dalam hubungan pertahanan dengan Iran, menggabungkan diplomasi gencatan senjata, keselamatan tenaga maritim dan minat terhadap keupayaan ketenteraan buatan Tehran ketika konflik mendedahkan kerentanan Kuala Lumpur di Selat Hormuz.

Menteri Pertahanan, Datuk Seri Mohamed Khaled Nordin, membincangkan keutamaan itu menerusi perbualan telefon dengan Pemangku Menteri Pertahanan dan Logistik Angkatan Tentera Iran, Brigedier Jeneral Seyed Majid Ebn-e-Reza, pada 10 Ogos 2026 ketika persekitaran keselamatan serantau kekal tidak menentu.

“Saya menyampaikan ucapan takziah Malaysia” atas kematian pemimpin, anggota keselamatan dan orang awam Iran dalam konflik itu, kata Mohamed Khaled, mencerminkan usaha diplomatik berhati-hati untuk mengekalkan komunikasi dengan Tehran tanpa menyokong tindakan mana-mana pihak yang bertelagah.

Beliau berkata, Malaysia berharap gencatan senjata dapat dikekalkan dan ruang diplomasi terus diberikan, sekali gus menandakan Kuala Lumpur menganggap proses meredakan ketegangan penting bagi kestabilan Asia Barat serta perlindungan aliran tenaga, jadual perkapalan dan daya tahan ekonomi Asia.

Pendirian itu berasaskan keperluan operasi kerana ketidakstabilan di Hormuz boleh menukar konflik jauh kepada ancaman langsung terhadap Malaysia menerusi kelewatan penghantaran petroleum, peningkatan premium insurans risiko perang, kos pengangkutan serta tekanan terhadap bekalan bahan api dan subsidi negara.

Mohamed Khaled berkata, Iran mempamerkan daya tahan menerusi keupayaan pertahanan yang dibangunkan sendiri, dengan peluru berpandu, dron, radar dan sistem tentera laut Tehran menunjukkan bagaimana pengeluaran domestik dapat mengekalkan postur angkatan ketika berdepan sekatan luar dan kehilangan aset semasa peperangan.

Malaysia melihat ruang bagi “kerjasama pertahanan lebih substantif” berasaskan persahabatan kedua-dua negara, namun tiada kerajaan mendedahkan projek berpotensi, pengaturan pemindahan teknologi, program latihan, nilai perolehan atau perlindungan keselamatan bagi sebarang kerjasama industri ketenteraan sensitif pada masa depan.

Ketiadaan skop terperinci penting kerana pengisytiharan politik tidak menghasilkan angkatan berkeupayaan saling kendali, rantaian bekalan terjamin atau keupayaan operasi, manakala sekatan antarabangsa, kawalan eksport, pembiayaan dan perbezaan ekosistem persenjataan boleh mengekang pelaksanaan hasrat diplomatik itu.

Malaysia turut menghargai bantuan Iran dalam memudah cara laluan ketika konflik, sekali gus menghubungkan diplomasi pertahanan dengan keselamatan logistik kerana akses kapal tangki melalui Hormuz mempengaruhi bekalan tenaga negara dan kelangsungan ekonomi Asia Tenggara yang bergantung pada perdagangan.

“Keselamatan laluan maritim termasuk di Selat Hormuz perlu terus terpelihara,” kata Mohamed Khaled, menjadikan kebebasan pelayaran sebagai kepentingan operasi utama yang menghubungkan pendirian diplomatik, keselamatan ekonomi dan hubungan pertahanan Malaysia dengan Iran.

Kuala Lumpur berharap Memorandum Persefahaman (MoU) kerjasama pertahanan dapat dimuktamadkan bagi mewujudkan kerangka rasmi untuk dialog berkala, hubungan industri dan pertukaran ketenteraan, namun kepentingan strategiknya bergantung pada skop pelaksanaan, pemilikan institusi serta pencapaian yang boleh diukur.

Penyertaan Iran dalam Pameran Maritim dan Aeroangkasa Antarabangsa Langkawi 2027 (LIMA 2027) boleh menjadi ujian pertama, dengan acara itu menawarkan pentas berprofil tinggi untuk menterjemahkan isyarat politik kepada perbincangan berstruktur serta memperkenalkan teknologi pertahanan Tehran kepada komuniti ketenteraan Indo-Pasifik.

Hormuz Menjadikan Diplomasi Malaysia-Iran Keperluan Keselamatan Tenaga

Selat Hormuz menghubungkan Teluk Parsi dengan Teluk Oman dan Laut Arab menerusi koridor maritim sempit, menyebabkan sebarang gangguan di perairan strategik itu mampu memindahkan risiko medan perang dengan pantas kepada harga minyak, perkapalan, pasaran insurans dan rantaian bekalan Asia.

Sebelum konflik, kira-kira satu perlima minyak dunia serta sejumlah besar petroleum dan gas asli cecair melalui selat itu, bermakna gangguan terbatas sekalipun boleh menghasilkan kesan global yang jauh lebih besar berbanding keluasan geografinya atau jumlah tentera yang dikerahkan.

Malaysia kekal sebagai pengeluar hidrokarbon dan pengeksport utama LNG, namun keperluan penapisan negara mengatasi pengeluaran minyak mentah domestik yang semakin merosot, sekali gus mendedahkannya kepada bahan mentah import dan turun naik harga global walaupun memiliki fleksibiliti lebih baik berbanding beberapa negara ASEAN.

Hampir 40 peratus keperluan atau import minyak mentah Malaysia dilaporkan melalui Hormuz, manakala data 2025 menunjukkan kira-kira 69 peratus import minyak mentah berasal dari pembekal berkaitan Teluk, sekali gus mewujudkan pergantungan logistik tertumpu yang tidak boleh dihapuskan menerusi diplomasi semata-mata.

Gangguan konflik memberi kesan melangkaui jadual penghantaran Petronas kerana kenaikan penanda aras minyak mentah, kos pengalihan laluan dan premium insurans boleh menekan struktur subsidi bahan api Malaysia, perbelanjaan kerajaan, harga pengangkutan komersial serta daya saing sektor pembuatan intensif tenaga.

Desakan Malaysia supaya laluan selamat dikekalkan mencerminkan diplomasi pragmatik berasaskan kepentingan negara, bukannya bukti penjajaran strategik dengan Iran, kerana Kuala Lumpur turut menyokong proses meredakan ketegangan, pelayaran komersial dan penyelesaian rundingan bagi mengurangkan tekanan di perairan berkenaan.

Hubungan Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim, dengan Presiden Iran, Masoud Pezeshkian, sebelum ini membantu mendapatkan laluan bagi tujuh kapal Malaysia atau kapal sewaan Petronas yang terkandas di Teluk, membuktikan akses politik mampu menghasilkan kesan logistik ketika mekanisme maritim biasa gagal berfungsi.

Bantuan Iran memberikan kelegaan segera, namun pergantungan kepada kebenaran semasa perang turut mendedahkan kelemahan struktur kerana pelayaran komersial boleh terikat dengan kawalan ketenteraan, dasar sekatan laut, kelulusan laluan dan tuduhan pelanggaran apabila pencegahan strategik antara pihak bertelagah gagal.

Pergerakan kapal kekal tidak menentu sehingga Ogos, dengan pemulihan sebahagian diselang-seli serangan, sekatan dan pertikaian kuasa, menyebabkan Malaysia tidak boleh menganggap pengaturan gencatan senjata sebagai pemulihan sepenuhnya terhadap perkapalan, perolehan tenaga atau pengurusan risiko tentera laut.

Pengajaran strategiknya ialah hubungan baik dengan Tehran mampu melindungi kepentingan tertentu Malaysia ketika krisis, namun daya tahan jangka panjang turut memerlukan kepelbagaian pembekal, stok kecemasan, aturan penapisan fleksibel dan peraturan pelayaran antarabangsa yang tidak bergantung pada satu hubungan dua hala.

Cadangan MoU Pertahanan Boleh Merasmikan Kerjasama Tanpa Menjamin Keupayaan

Mohamed Khaled menyifatkan cadangan MoU pertahanan sebagai instrumen rasmi untuk memperkukuh hubungan dua hala, menunjukkan Malaysia mahu mewujudkan kesinambungan institusi yang mampu bertahan melalui perubahan kepemimpinan, krisis berkala dan keterbatasan hubungan yang hanya bergantung pada pertemuan menteri.

Kerangka berstruktur itu secara teorinya boleh merangkumi hubungan industri pertahanan, pendidikan profesional, latihan, keselamatan maritim, penyelidikan atau pertukaran teknologi, namun kenyataan awam semasa tidak memperincikan bidang berkenaan sehingga nilai ketenteraan, kos, jadual dan penerima manfaat operasinya belum dapat dinilai.

Kekurangan maklumat itu menuntut analisis berhati-hati kerana MoU lazimnya membuka laluan kerjasama dan bukannya komitmen perolehan mengikat, manakala keberkesanannya bergantung pada kumpulan kerja susulan, protokol keselamatan, peruntukan kewangan, keserasian undang-undang serta penglibatan berterusan tentera dan industri.

Minat Malaysia terhadap daya tahan Iran menunjukkan pengeluaran berdaulat, kebebasan penyelenggaraan dan ketahanan rantaian bekalan mungkin menjadi tumpuan kerana peperangan moden membuktikan platform import canggih boleh kehilangan nilai apabila bekalan peluru, pembaikan atau sokongan perisian gagal bertahan dalam konflik berpanjangan.

Iran mempunyai pengalaman membangunkan peluru berpandu, pesawat tanpa pemandu, radar, peralatan tentera laut dan senjata berpandu ketika berdepan tekanan luar, namun pengeluaran domestik tidak secara automatik membuktikan kesesuaian eksport, keberkesanan tempur, keselamatan siber atau keserasiannya dengan doktrin Malaysia.

Malaysia perlu membezakan pengajaran mengenai penyesuaian industri daripada andaian perolehan kerana penelitian terhadap kaedah pengeluaran Iran boleh menyokong autonomi strategik tanpa memerlukan Kuala Lumpur membeli sistem yang dikenakan sekatan atau menjejaskan hubungan dengan pembekal Barat, Turkiye, Korea Selatan dan negara lain.

Sebarang program substantif turut memerlukan penelitian terhadap sekatan penggunaan akhir, akses perbankan, insurans, pengangkutan dan asal komponen kerana kerjasama pertahanan membabitkan Iran beroperasi dalam persekitaran antarabangsa sensitif, dengan kebolehlaksanaan komersial boleh berbeza secara ketara daripada kesediaan diplomatik.

Hubungan terdahulu, termasuk perbincangan di Tehran dan kunjungan kapal tentera laut Iran ke Pelabuhan Klang pada 2025, membentuk asas dialog, namun perkembangan itu tidak mewujudkan postur angkatan bersepadu, mekanisme pemerintahan bersama atau kewajipan pertahanan bersama antara kedua-dua negara.

Cadangan MoU itu wajar dilihat sebagai isyarat strategik dan persediaan institusi, bukannya bukti pembentukan pakatan kerana dasar tidak berpihak Malaysia mengutamakan kepelbagaian kerjasama pertahanan, kebebasan membuat keputusan serta kerjasama khusus tanpa penyertaan automatik dalam konflik negara lain.

Kepentingan sebenar MoU berkenaan hanya boleh diukur menerusi projek diumumkan, akses timbal balik, latihan disempurnakan, keluaran industri dan manfaat operasi, manakala kegagalan melangkaui kenyataan istiadat akan menjadikannya simbol diplomatik yang memberi kesan terhad terhadap keupayaan kedua-dua negara.

Persenjataan Tempatan Iran Tawar Pengajaran Mengenai Kelangsungan Angkatan Ketika Perang

Penekanan Mohamed Khaled terhadap keupayaan pertahanan yang dibangunkan sendiri oleh Iran menyerlahkan pengajaran utama peperangan moden bahawa kekuatan angkatan bukan sekadar bergantung pada pemilikan platform, tetapi turut ditentukan kapasiti pengeluaran, rangkaian pembaikan, kepakaran kejuruteraan dan kemampuan menggantikan aset.

Model pertahanan Iran mengutamakan pengeluaran tempatan peluru berpandu, dron, radar, komponen pertahanan udara dan sistem tentera laut asimetri, membolehkan Tehran menghasilkan kesan strategik meskipun dikenakan sekatan, namun dakwaan prestasi dan pencapaian medan tempurnya masih memerlukan penelitian bebas.

Bagi Malaysia, aspek paling relevan ialah kedaulatan logistik kerana pesawat, kapal dan persenjataan import terus bergantung pada alat ganti asing, peralatan ujian khusus, akses perisian serta saluran bekalan semula yang boleh terjejas ketika persaingan geopolitik meningkatkan keperluan kesiagaan.

Kerjasama terpilih boleh mendedahkan perancang dan pengeluar Malaysia kepada pendekatan Iran dalam pembangunan sistem tanpa pemandu berkos terkawal, pengeluaran tersebar dan penyesuaian semasa perang, namun setiap teknologi mesti memenuhi keperluan keselamatan, mutu, kesalingkendalian dan perlindungan maklumat negara.

Tarikan terhadap persenjataan murah dalam jumlah besar perlu diseimbangkan dengan tahap kebolehmandirian, ketahanan terhadap peperangan elektronik dan mutu penyasaran kerana inventori senjata kos rendah tidak mampu menghasilkan kelebihan strategik tanpa rangkaian pemerintahan berdaya tahan, risikan tepat dan penyepaduan operasi berdisiplin.

Pengeluaran tempatan juga tidak semestinya menjamin autonomi sepenuhnya kerana sistem persenjataan kompleks masih boleh bergantung pada mikroelektronik, mesin industri, bahan pendorong atau komponen navigasi import, sekali gus menyembunyikan kelemahan rantaian bekalan yang hanya muncul ketika sekatan atau penggunaan tempur meningkat.

Cita-cita industri pertahanan Malaysia turut mengutamakan kandungan tempatan dan pemindahan teknologi, menjadikan pengalaman Iran relevan untuk dikaji, namun kerjasama mesti dinilai berdasarkan keupayaannya membentuk kepakaran kejuruteraan Malaysia yang berkekalan dan bukannya sekadar pemasangan, demonstrasi promosi atau pergantungan baharu.

Tiada pakej kewangan diumumkan, menyebabkan nilai dalam dolar Amerika Syarikat dan ringgit belum dapat ditentukan, manakala sebarang anggaran awal kontrak boleh mengelirukan kerana perbualan telefon berkenaan hanya menghasilkan hasrat politik tanpa perolehan, pelaburan atau urus niaga pemindahan teknologi.

Perbezaan itu penting bagi memelihara kenetralan fakta ketika minat strategik semakin meningkat, khususnya dengan memisahkan kenyataan menteri yang disahkan daripada kemungkinan tidak rasmi membabitkan peluru berpandu, dron atau teknologi tentera laut yang belum disokong keperluan Malaysia atau tawaran Iran.

Kesan terkuat ketika ini bersifat konseptual apabila Kuala Lumpur memberi isyarat bahawa daya tahan ketika perang dan pengeluaran pertahanan domestik perlu diteliti lebih mendalam, sementara keputusan mengenai sistem, pembekal serta penyepaduan operasi diserahkan kepada proses seterusnya yang belum diperincikan.

LIMA 2027 Jadi Ujian Pertama Terhadap Hasrat Industri dan Diplomatik

Mohamed Khaled mengalu-alukan penyertaan Iran dalam LIMA 2027 sebagai platform memperluas hubungan dan meneroka kerjasama pertahanan, sekali gus menjadikan pameran di Langkawi itu medan berpotensi untuk menterjemahkan kenyataan peringkat menteri kepada dialog teknikal, hubungan industri dan demonstrasi keupayaan.

Dijadualkan berlangsung dari 20 hingga 24 April 2027, LIMA menggabungkan pameran aeroangkasa dan maritim dengan delegasi rasmi, pertemuan industri serta demonstrasi ketenteraan, memberikan Malaysia ruang membandingkan teknologi sambil memperkukuh peranannya sebagai pusat pertemuan keselamatan Indo-Pasifik.

Iran sebelum ini mempamerkan model peluru berpandu, sistem pertahanan udara, radar, aset tentera laut, kapal selam dan senjata berpandu pada LIMA 2025, menyediakan asas bagi penyertaan semula, namun kehadiran itu tidak membuktikan Malaysia bercadang membeli mana-mana sistem ketenteraan Iran.

Penyertaan semula pada 2027 boleh membuka perbincangan berstruktur mengenai latihan, penyelenggaraan, penyelidikan, kesedaran domain maritim atau kaedah perindustrian, namun pertemuan penerokaan dan dokumen tidak mengikat perlu dibezakan daripada program berbiaya yang mempunyai jadual penghantaran, spesifikasi teknikal serta pengguna operasi ditetapkan.

Tumpuan LIMA terhadap dron, kecerdasan buatan, perlindungan prasarana kritikal, teknologi peluru berpandu dan sistem angkasa bertindih dengan bidang yang didakwa dikuasai Iran, berpotensi menarik perhatian delegasi serantau serta meningkatkan persoalan mengenai pematuhan sekatan, kebolehpasaran eksport dan asal teknologi.

Bagi Malaysia, pameran itu menyokong diplomasi pertahanan dan dasar industri negara dengan menghimpunkan pembekal serta pembuat keputusan di satu lokasi, sekali gus mengurangkan kos urus niaga untuk menilai sistem, merundingkan penyertaan tempatan dan menguji keupayaan rakan berpotensi menyokong kelangsungan aset.

Bagi Iran, penyertaan berkenaan membolehkan Tehran menghantar isyarat strategik melangkaui Asia Barat dengan memperlihatkan kesinambungan hubungan pertahanan antarabangsa meskipun berdepan tekanan konflik, selain membentangkan naratif pembangunan persenjataan tempatan kepada khalayak tentera, kerajaan dan industri Asia.

Bagaimanapun, setiap dakwaan promosi mesti dibandingkan dengan prestasi yang boleh disahkan, kos kitaran hayat dan keupayaan sokongan kerana model pameran tidak membuktikan ketepatan, kebolehpercayaan, ketahanan peperangan elektronik, kapasiti pengeluaran atau jaminan bekalan alat ganti sepanjang tempoh perkhidmatan.

Ketiadaan MoU dua hala yang dimuktamadkan sebelum pameran tidak akan menghalang perbincangan, tetapi pemeteraian dokumen itu boleh mewujudkan saluran kerja rasmi untuk mengubah pertemuan di LIMA kepada program berterusan dan mengelakkan momentum kerjasama terhenti selepas delegasi meninggalkan Langkawi.

LIMA 2027 akan menjadi ujian awal terhadap kredibiliti hubungan berkenaan kerana pengumuman substantif berserta skop jelas menandakan kemajuan institusi, manakala kenyataan umum tanpa peruntukan, tadbir urus atau sasaran pelaksanaan menunjukkan kerjasama masih bersifat diplomatik dan penerokaan.

Malaysia Seimbangkan Autonomi Strategik, Keselamatan Maritim dan Kestabilan Serantau

Hubungan Malaysia dengan Iran selaras dengan strategi lebih luas untuk mengekalkan akses merentasi blok geopolitik yang bersaing, membolehkan Kuala Lumpur melindungi kepentingan negara tanpa menjadikan kerjasama praktikal sebagai penjajaran ideologi atau mengorbankan fleksibiliti dalam persekitaran keselamatan antarabangsa semakin berpecah.

Pendekatan seimbang itu penting kerana Malaysia bergantung pada pembekal pertahanan Barat, Asia dan serantau sambil berdagang dengan pusat kuasa yang bersaing, menjadikan penjajaran eksklusif terlalu mahal dan hubungan pelbagai hala berguna untuk mengekalkan pilihan perolehan, capaian diplomatik serta komunikasi krisis.

Perbualan dengan Iran turut menghubungkan konflik Asia Barat dengan perancangan Indo-Pasifik kerana gangguan tenaga di Hormuz boleh mengehadkan belanjawan, meningkatkan kos operasi ketenteraan dan menjejaskan rantaian bekalan komersial yang menyokong kesiagaan, pembangunan prasarana serta kestabilan politik Asia Tenggara.

Laluan maritim selamat kini menjadi sebahagian daripada daya tahan pertahanan negara dan bukan semata-mata kepentingan komersial, sekali gus memerlukan penyelarasan antara agensi diplomatik, perisikan, syarikat tenaga, pihak berkuasa maritim serta angkatan tentera meskipun aset Malaysia tidak beroperasi dalam pertempuran.

Sokongan Malaysia terhadap pengekalan gencatan senjata dan dialog menyediakan kesinambungan politik kepada matlamat itu, namun kenetralan menuntut semua dakwaan, naratif operasi dan justifikasi undang-undang pihak bertelagah dinilai secara seimbang ketika kesan terhadap orang awam serta risiko pelayaran masih dipertikaikan.

Penghargaan Kuala Lumpur terhadap bantuan Iran perlu disertai sokongan kepada laluan pelayaran yang menentu dan berasaskan prinsip antarabangsa kerana bantuan mengikut keadaan tidak boleh menggantikan aturan maritim stabil yang melindungi kapal awam daripada tekanan, tindakan ketenteraan atau salah perhitungan strategik.

Kerjasama pertahanan boleh memperluas pilihan strategik Malaysia, tetapi turut membawa kerumitan diplomatik dan pematuhan yang memerlukan penilaian teliti antara agensi supaya manfaat industri tidak menjejaskan kerjasama sedia ada, akses kewangan, sokongan peralatan atau kepentingan negara yang lebih luas.

Manfaat jangka pendek paling berharga mungkin berupa saluran maklumat yang menghubungkan institusi pertahanan ketika krisis, membolehkan penjelasan lebih pantas mengenai insiden maritim, pergerakan kapal dan pendirian dasar apabila gangguan komunikasi berpotensi meningkatkan ketidakpastian serta mengancam rakyat atau kargo Malaysia.

Sama ada hubungan itu mampu mengubah landskap operasi serantau bergantung pada pelaksanaannya kerana hanya latihan berterusan, pengeluaran industri diyakini, logistik terjamin dan teknologi relevan boleh meningkatkan kesiagaan, sedangkan ucapan, pameran serta kerangka belum dimuktamadkan sekadar membentuk jangkaan dan isyarat politik.

Buat masa ini, Malaysia meletakkan krisis Hormuz sebagai amaran dan peluang strategik, iaitu amaran bahawa konflik jauh mampu mendedahkan kelemahan logistik negara serta peluang untuk memperkukuh diplomasi, mempelbagaikan pengetahuan pertahanan dan mengejar autonomi strategik tanpa membentuk pakatan rasmi.